Skip Global Navigation to Main Content
Skip Breadcrumb Navigation
Esasy hasabatlar

2012-nji ýylda Türkmenistanda ynsan hukuklarynyň ýagdaýy barada hasabat

ABŞ-nyň Döwlet departamentiniň Demokratiýa, ynsan hukuklary we zähmet bürosynyň 2011-nji ýylda ynsan hukuklarynyň amala aşyrylyşy barada ýurtlar boýunça hasabaty

 JEMLEÝJI GYSGAÇA MAZMUN

Konstitusiýanyň Türkmenistany dünýewi we prezident dolandyryşly hem-de demokratik döwlet diýip yglan edýändigine garamazdan,  awtoritar hökümetli ýurt  prezident Gurbanguly Berdimuhamedowyň we onuň ýolbaşçylyk edýän Demokratik  partiýasynyň gözegçiligi astynda.

Fewral aýynda geçirilen saýlawlardan soň, Berdimuhamedow öz wezipesini saklap galdy. Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasynyň  Demokratik Guramalar we Adam Hukuklary Býurosy syýasy bäsdeşligiň çäklidigini belledi. Howpsuzlyk güýçleri graždan häkimiýetlere hasabat berýärler.

Adam hukuklary babatyndaky esasy üç mesele – eden-etdilikli tussag etmelerden, gynamalardan we graždan hukuklaryny äsgermezlik etmekden, şol sanda söz, metbugat azatlygyny, ýygnaklary we bir ýerden başga ýere gitmekligi çäklendirmekden ybarat bolup durýar.

Beýleki meseleleriň hataryna graždanlaryň öz hökümetini çalşyp bilmezligi, dini işlere gatyşmaklyk, degerli  hukuk prosseslerine we adalatly sud diňlenişigine, şahsy durmuş, öý işleri we hat alyşmak ýaly zatlara eden-etdilikli gatyşmaklyk; aýallary äsgermezlik (diskriminasiýa) etmek we olara garşy zorluk; adam söwdasy we işgärleriň guramalara birleşmegini çäklendirmek ýaly zatlar girýär.

Howpsuzlyk gulluklarynyň wekilleri we hökümetiň beýleki ýörite gulluklary garawsyz hereket edýärler. Ol ýerde hökümet  resmileriniň hiç birisi adam hukuklaryny bozmak meselesinde jezalandyrylmady.

1-nji seksiýa. Şahsyýetiň eldegrilmesizligini hormatlamak, şol sanda

a.Eden-etdilikli ýa bikanun jandan mahrum etmek

Bu ýerde hökümetiň ýa-da onuň wekilleriniň (agentleriniň) eden-etdilikli ýa bikanun adam öldürendigi barada hiç hili hasabat berilmeýär.

b.Ýitirim bolmalar

Bu ýerde ýitirim bolmalar we syýasy äheňde adam ogurlamak barada hiç hili habar bolmady.

Ol ýerden 2011-nji ýylda Milli Howpsuzlyk Ministrliginiň işgärleri tarapyndan  tussag edilen Bazargeldi we Aýjemal Berdiýewleriň nirededigi barada maglumat gowuşmady. Bu är-aýal 1990-njy ýyllaryň ahyryndan bäri sezewar edilen gynamalary we konfiskasiýa edilen emläkleri üçin kompensasiýa  gözleýärdi.

c. Gynamalar we beýleki zabun, adamkärçiliksiz we mertebäni kemsidýän çemeleşmeler hem-de jezalandyrmalar

Konstitusiýa we kanunlaryň gadagan edýändigine garamazdan, howpsuzlyk gullugynyň işgärleri jenaýatda şübhelenýänleri, tussaglary we hökümeti tankytlaýanlary boýun aldyrmak üçin we jeza hökmünde gynaýarlar hem-de urýarlar. Mysal üçin, Daşoguz şäherinde polis we Milli Howpsuzlyk Ministrliginiň işgärleriniň Ýehowanyň Şaýady  Aýbek Salaýewi pornografik materiallary ýaýratmakda  aýyplap urandyklary barada habar gelip gowuşdy.

“Amnesty International” guramasynyň Birleşen Milletler Guramasynyň Adam Hukuklary boýunça komitetine mart aýyndaky hasabatynda  “resmiler  adamlary elektrik togy; güýç bilen kellesine polietilen halta ýa-da protiwogaz geýdirip,oňa barýan howany kesip, dem bermezlik;  zorlamak;  zor edip psihotropik maddalary (materiallary) bermek; dürre  ýa-da içi suwly plastik çüýşeler bilen ýençmek; ýumruklap ýa depip ýençmek; tussag edilenleri iýmek-içmekden mahrum etmek; olary ýyly eşiksiz sowuk howada saklamak” ýaly usullary ulanýarlar diýilip bellenilýär.

Harby Gullukçylaryň Statusy we olaryň sosial goragy baradaky Döwlet Kanunynyň 16-njy maddasyna laýylykda, hökümet ýaragly güýçleriň gullukçylarynyň saglygyny goramagy we ýaşaýşyny (durmuşyny) üpjün edýär. Barybir, harby gullukçylar “dedowşinanyň”,  ýagny täze gullukçylaryň ozal gulluk edip ýörenler tarapyndan adam mertebesiniň kemsidilmegi; şol sanda zabun çemeleşmeler we söz üsti bilen kemsitmeler ýaly zatlaryň dowam edýändigini habar berýärler.  Habarlara görä, ozalky ýyllardan tapawutlylykda, “dedowşinanyň” derejesi ep-esli kemeldi. Harby gullukçylaryň maşgalalary eden-etdilikli ýagdaýlar baradaky maglumatlara harby ýolbaşçylaryň üns we jogap berendiklerini, käbir ýagdaýlarda  günäkärleriň jezalandyrylandygyny habar berýärler. Habarlara görä,  “dedowşina” Aşgabadyň çäklerinden daşarda has köp ýaýran.

Awgust aýynda hökümet BMG-niň Gynamalara garşy Komitetiniň 2011-nji ýyldaky hökümet gullukçylary tarapyndan amala aşyrylýan  gynamalary derňäp kesgitlemek we jenaýat kodeksine düzedişler girizmek arkaly olary jezalandyrmak hakyndaky görkezmelerini bölekleýin ýerine ýetirdi.  Hökümet gullukçylarynyň gynamalar bilen bagly jenaýat işleri barada maglumat alyp bolmady.

Türmeleriň we koloniýalaryň ýagdaýy

Türmeler we koloniýalar antisanitar, bolmalysyndan has köp adamly, zabun we durmuş üçin howply ýagdaýda. Käbir ýerlerde, mysal üçin Lebap welaýatynda ýerleşýän LBK-12 umumy düzgünli koloniýada tussaglar tomusda örän yssy we gyşda hem juda sowuk aýylganç howa şertlerinde ýaşaýarlar.
Tussaglaryň türme işgärleri we beýleki tussaglar tarapyndan urlup-ýenjilýändigi barada tassyklanmadyk maglumatlar bar.

Fiziki ýagdaýlar: ortaça jeza möhleti we tussaglaryň, şol sanda kämillik ýaşyna ýetmedik tussaglaryň  sany baradaky resmi maglumatlar elýeterli bolmady. Türkmenistanyň Garaşsyz Adwokatlar Assosiasiýasynyň (TGAA) we Adam Hukuklary boýunça Türkmen Inisiatiwasynyň BMG-niň Gynamalara Garşy Komitetine 2011-nji ýylda beren hasabatyna görä,  türmeleriň we koloniýalaryň (harby jerime batalýonlaryny hasaba almanyňda)  mümkinçiligi 8100 tussagy saklamaga niýetlenen. Emma weli şol hasabatda iň soňky, 2009-njy ýyldaky maglumatlara salgylanyp, tussaglaryň sanynyň 26700 adam bolandygy aýdylýar. Bu sanlara derňew izolýatorlarynda, polisiýanyň tussaglary wagtlaýyn saklaýan jaýynda, derňew astynda,  saglygy dikeldiş terapiýa merkezlerinde we jerime batalýonlarynda saklanýanlary öz içine almaýar. Bu ýerlerde saklanýanlar, esasan, sud edilen, ýöne weli heniz koloniýalara ugradylmadyk tussaglar. Alty sany derňew izolýatory 1120 adama niýetlenen, emma weli ol ýerlerde tussaglaryň sany 3-4 esse köpdür diýilip hasaplanýar.

Häkimiýetler, adatça, erkek we aýal tussaglary aýratyn jaýlarda saklaýarlar. Saklanan we tussag edilen aýallara niýetlenen jaýlaryň mukdary baradaky maglumat elýeterli bolmady, ýöne TGAA-nyň hasabatyna görä,  Daşoguzdaky DZK-8 koloniýada 2010 aýal saklanýar. Içeri Işler Ministrliginiň ýurisdiksiýasy astyndaky derňew izolýatorlarynda 800 sany uly ýaşly we kämillik ýaşyna ýetmedik tussag saklanýar.  Bu sana deslapky derňewdäki, tussag astyndaky, sud edilip, ýyl kesilen, emma entek düzediş koloniýalaryna geçirilmedikler hem girýär. Baýramalydaky terbiýeleýiş koloniýasy 142 oglany saklamaga niýetlenen. Halkara guramalar ol ýerde islendik wagt ortaça 40-50 oglanyň saklanýandygyny habar berýärler. Habarlara görä, häkimimiýetler DZK-8-de gyzlary uly aýallardan aýratyn jaýda saklaýarlar.

Keseller, hususan-da, inçekesel giňden ýaýran. Tussaglaryň sanynyň artykmaçlygy  sebäpli häkimiýetler sag adamlary inçekeselli we deri keselliler  bilen bilelikde saklaýarlar, bu bolsa keselleriň ýaýramagyna alyp barýar. Häkimiýetler inçekesellileri doly  barlagdan geçirip we deslapky bejergi berip, ondan soň beýleki ilatyň arasyna goşýandygyny tassyklasa hem, bu zatlaryň hut şeýledigine  şübhe bar. Hökümet inçekeselli tussaglary bejermek üçin olary Içeri Işler Ministrliginiň Marydaky ýörite keselhanasyna geçirýändiklerini we olar tussaglykdan boşandan soň hem öýlerinde bejergi alyp biler ýaly şertleri döredýändiklerini habar berýär.

Türmelerde berilýän naharlaryň ýokum derejesi juda pes we tussaglaryň köpüsi doýagaryn naharlanmaýar. Tussaglar türmede ýetmeýän naharyň öwezini garyndaşlarynyň yzyndan iberýän iýmitleri  bilen  doldurýarlar. Käbir tussaglar we olaryň maşgala agzalary käwagtlar ol iýmitleri türme işgärleriniň  özlerine alýandyklaryny aýdýarlar. Agyz suwy barada maglumatlary tassyklap bolmady.

Administrasiýa: Garyndaşlarynyň sözlerine görä, käbir tussaglar yzyndan iberilen zatlary alyp bilmeýärler we maşgala agzalary bilen duşuşmakdan mahrum edilýärler. Hökümet hakykatdan hem daşary ýurtly diplomatlara jenaýatda aýyplanýan öz ýurtlarynyň graždanlary  bilen duşuşmaga mümkinçilik döredýär. Türmelerde hasap ýöredilişi barada maglumat gowuşmady. Häkimiýetler türmelerde we derňew izolýatorlarynda dini ygtykatlaryň berjaý edilýändigi we türmeleriň we derňew izolýatorlarynyň ýagdaýyna  yzygiderli gözegçilik edilýändigi hakynda maglumat bermedi. Zorlukly däl jenaýatlar üçin alternatiwalara şertli tussag etmeler, jerime we aýlyk zähmet hakyny tutmak ýaly zatlar girýär.  Türmeler boýunça ombudsmeniň bardygy-ýokdugy belli däl.

Hökümet çinownikleri syýasy tussaglaryň saklanýan ýerleri we saglyk ýagdaýlary barada olaryň maşgalalarynyň we daşary ýurt diplomatlarynyň ideglerine ýeterlik üns bermeýärler. 28-nji awgustda hökümet 2007-nji ýyldan bäri tussaglykda saklanýan dissidentler Annagurban Amangylyjowyň, Sapardurdy Hajyýewiň we Gulgeldi Annanyýazowyň näçe gezek maşgalalary bilen duşuşandygy, iýmit posylkalaryny we medisina kömegini alandygy barada maglumat berdi.

Gözegçilik: Resmiler halkara gözegçileriniň, şol sanda Halkara Gyzyl Haç Komitetiniň (HGHK) wekilleriniň hem tussaghanalara baryp, saklananlar we tussag edilenler bilen duşuşmagyna yzygiderli rugsat bermediler. Hökümet we HGHK ylalaşarly şertlerde tussaghanalara baryp görmek barada yzygiderli gepleşikler geçirýärler. Netijede, HGHK bir ýyl bäri türmelere yzygiderli baryp bilmeýär. Ýöne weli aprel aýynda hökümet HGHK-niň wekillerine Içeri Işler Ministrliginiň garamagyndaky düzediş edarasyna we täze terbiýeleýiş edarasynyň gurluşygyna baryp görmäge rugsat berdi.

Ösüşler: Ýylyň dowamynda hökümet tussaghanalardaky dykynlary azaltmak üçin iki sany täze türme gurmagyny dowam etdi.  1-nji iýunda ýetginjeklere degişli ýustisiýany kämilleşdirmek (reformirlemek) boýunça milli strategiýa kabul edildi we onuň çäklerinde hukuk goraýjy we adalat sistemasynyň işgärlerini kämillik ýaşyna ýetmedikleri bejermek, reabilitasiýa maksatnamalaryny döretmek we alternatiw jezany girizmek, şeýle-de türmelerde reabilitasiýa we sosial reintegrasiýa (durmuşa täzeden goşulmaga) kömek berip biljek işgärleri taýýarlamagy göz öňünde tutýar.

Sebäpsiz tussag edilmeler we saklanmalar

Kanun sebäpsiz tussag edilmeleri we gorag astynda saklanmalary gadagan edýär, ýöne olaryň ikisi hem uly mesele bolmagynda galýar.

Polisiýanyň we howpsuzlyk gulluklarynyň roly

Milli howpsuzlyk meseleleri boýunça Milli Howpsuzlyk Ministrligi (MHM)  bilen ýakyndan hyzmatdaşlyk edýän Içeri Işler Ministrligi jenaýatçylyga garşy göreşýän polisiýanyň üstünden garaýar. MHM beýleki ministrliklerdäki wezipe çalşygynda rol oýnaýar we prezidentiň permanlaryny ýerine ýetirmäge ýardam edýär. MHM bilen jenaýatçylyga garşy göreşýän polisiýa  hiç hili garawsyz hereket edýärler. 2007-nji ýylda graždanlaryň hukuk goraýjy guramalaryň eden-etdiligi boýunça şikaýatlaryna garaýan prezident komissiýasynyň  hukuk goraýjy guramalar tarapyndan kanun bozmalara we şonuň netijesinde howpsuzlyk güýçleriniň işgärleriniň jogapkärçilige çekilmeleri barada maglumatlar gowuşmady.

Ol ýerde polisiýany we howpsuzlyk güýçlerini reformirlemek boýunça milli strategiýa ýok. Şeýle-de bolsa, aprel aýynda hökümet ÝHHG-nyň Aşgabatdaky Merkezine Ýokary Suduň, Baş prokuraturanyň, Adalat Ministrliginiň, IIM-niň we Demokratiýa we Adam Hukuklary institutynyň işgärleri üçin jenaýat-prosessual kodeksini maddama-madda teswirlemäge rugsat etdi.  Demokratiýa we Adam Hukuklary boýunça institutyň azsanly işgärleri ÝHHG tarapyndan adam hukugynyň bozulmalary boýunça şikaýatlara seretmek we olaryň öňüni almak boýunça tejribeleri öwrenmek üçin Estoniýa we Niderlandlara guralan saparlara gatnaşdylar.

Tussag edilmeleriň gidişi we tussag astyndakylara çemeleşmeler

Şübhelenýäni jenaýat eden wagty tussag etmek üçin resmilere tussag etmek üçin rugsat haty (order) gerek däl. Baş prokuror saklanandan 72 sagadyň içinde tussag etmäge rugsat hatyny bermeli. Eger derňew guramalary 10 günüň içinde saklanan adamyň günäsini subut edip bilmeseler, onda olar ony boşatmaly. Eger olar subutnama tapsalar, onda derňew iki aý dowam edip biler. Welaýat we milli derejedäki prokuror derňewi alty aýa çenli uzaldyp bilýär. Milli Baş prokuror we Baş prokuroryň orunbasary derňewiň  möhletini aňry gitse bir ýyla çenli uzaldyp bilýär.  Derňew tamamlanandan soň, prokuror aýyplama netijesini taýýarlaýar we iş suda (kazyýete) geçirilýär. Umuman, sudlar bu düzgüne eýerýärler we prokuror, haýal etmän,  tussag astyndakylara olara garşy aýyplamalar barada habar berýär.

Jenaýat-prosessual kodeksi girew goýmak we güwä geçmek ýaly zatlary göz öňünde tutýar, ýöne weli häkimiýetler bulary ýerine ýetirmeýärler. Kanuna laýyklykda tussag edilenleriň resmi aýyplama bildirilen badyna öz saýlan aklawçysyna (adwokatyna) ýüz tutmaga haky bar, emma iş ýüzünde weli saklananlar haýdan-haý we yzygiderli aklawçylara ýüz tutup bilmeýärler. Häkimiýetler käbir tussaglaryň maşgala agzalary bilen duşuşmagyna tutuş bir ýylyň dowamynda rugsat bermediler. Käbir tussaglaryň maşgala agzalary olaryň nirede saklanýandyklaryny hem bilmeýärler. Daşky dünýäden habarlaşmak uly mesele bolup durýar. Häkimiýetleriň jenaýatçylyk adalaty boýunça hukuk proseduralaryny üpjün edişi aýdyň däl. Häkimiýetler tussag edilenine 10 gün geçmänkä saklanana resmi aýyplama bildirmeli, ýöne iş ýüzünde bu talap berjaý edilmeýär.
 
Eden-etdilikli tussag edilmeler: Kanun hökümete garşy islendik oppozisiýany döwlete garşy dönüklik diýip hasaplaýar. Dönüklik boýunça ýyl kesilenlere ömürlik tussag edilmek we amnistiýa ýa-da tussaglyk möhletini azaldylmak hukugyndan kesilmek howpy abanýar. Ýylyň dowamynda sud höküminiň dönüklik bilen baglanyşykly kararlary barada habar alynmady.  Ozallar hökümet öz pikirini ýa-da tankydy garaýşyny beýan edip bilenleri garşy döwlete dönüklik üçin däl-de, eýsem ykdysady we beýleki jenaýatlar boýunça tussag edip, aýyplama bildirýärdi. 

Eden –etdilikli saklanmalar we tussag astyna alynmalar barada habarlar kän. Häkimiýetler dini toparlary, etniki azlyklary, dissidentleri we daşary ýurtlular bilen aragatnaşyk saklaýan hökümete degişli däl guramalaryň agzalaryny yzarlaýarlar. Mysal üçin, maşgalasyna näme üçin tussag edilýändigi düşündirilmezden, MHM tarapyndan 4-nji oktýabrda ozalky medeniýet ministri Geldimyrat Nurmuhammedow tussag edildi. Hurmuhammedow 2011-nji ýylyň dekabrynda hökümeti tankytlany üçin berk gözegçilikde saklanýardy. Häkimiýetler ony demirgazykdaky Daşoguz şäheriniň neşe goýdurylýan dispanserine alyp gidendirler we ony fiziki taýdan horlap, oňa neşe edýändigini boýun aldyrandyrlar diýilip çaklanylýar.

Suddan ozalky tussag edilmeler: Umuman, kanun suda edilmezden ozal iki aýa çenli tussag astynda saklamaga rugsat berýär, ýöne käbir halatlarda ol möhlet  Baş prokurur bilen ylalaşylyp bir ýyla çenli uzaldylyp bilýär. Ownuk jenýatlar bilen bagly derňew üçin has gysga möhlet ulanylýar. Ozalky ýyllardan tapawutlylykda, häkimiýetler  kanunda deslapky derňew üçin goýberilýän möhletleri seýrek bozdular. Ozallar yzygiderli  we tagaşyksyz býurokratik prosessler sud seljerişliginiň yza süýşürilmegine ýardam edýärdi; galyberse-de, hökümetiň parahorluga garşy tagallalary we döwlet gullukçylarynyň başarnygyny ýokarlandyrmak üçin Döwlet Gullugynyň Akademiýasynyň döredilmegi, şeýle yza süýşürmeleri, umuman alanyňda, aradan aýyrmaga ýardam etdi.

Amnistiýa: Baýdak güni mynasybetli, 18-nji fewralda hökümet 230 sany tussagyň günäsini geçdi. Başga-da 1022 tussag Konstitusiýa güni bilen baglylykda 18-nji maýda günä geçişlige düşdi.  Hökümet awgust aýynda Gadyr gijesiniň öňisyrasynda 1327 tussagyň günäsini geçdi.  Prezident Berdimuhamedow oktýabr aýynda Garaşsyzlyk baýramy bilen baglylykda 2015 tussagyň günäsini geçdi.  Dekabr aýynda Bitaraplyk gününiň baýramy sebäpli sany belli bolmadyk tussaglaryň hem günäleri geçildi.

e.Adalatly sud seljerişliginiň bolmazlygy

Kanun garaşsyz sud häkimiýetini ykrar edýän hem bolsa, iş ýüzünde sud häkimiýeti prezidente boýun egýär. Ol ýerde prezidentiň bellän ýa işden aýran sudýalarynyň işi boýunça hiç bir kanuny diňlenişik bolmady, diňe Baş sudýa bellenende ol parlament tarapyndan tassyklandy. Prezidentiň islendik sudýany işden aýyrmaga çäksiz ygtyýary bar. Sud häkimýeti özüniň parahorlugy we täsirsizligi bilen belli.

Sud proseduralary

Kanun hemme günälenýänlere degerli hukuk proseduralary, şol sanda açyk sud diňlenişigini, aýyplama materiallary bilen tanyşyp bilmekligi, şaýatlary we adwokaty çagyrmak, eger suda çekilýän muny başarmasa  onda sud tarapyndan bellenen adwokaty çagyrmak hukugyny göz öňünde tutýar.  Iş ýüzünde häkimiýetler köplenç bu hukuklary bozýarlar. Suda çekilýänler köplenç günäsizlik prezumpsiýasyndan peýdalanyp bilmeýärler. Ol ýerde oturdaşlar sudy ýok. Hökümet köpçülige sud prosessleriniň köpüsine gatnaşmaga rugsat berdi, ýöne weli kabir sud diňlenişiklari, ylaýtanam, syýasy äheňde hasaplanýanlar, ýapyk ýagdaýda geçirildi. Günälenýänlere wekilçilik eder ýaly birnäçe garaşsyz aklawçy-adwokat bar. Jenaýat-prosessual kodeks aýyplanýanlara diňlenişige gatnaşmaga  we islendik wagt öz aklawçysy bilen maslahatlaşmaga rugsat bermegi göz öňünde tutýar. Kanunda aýyplanýanyň öz aklawçysy (adwokaty) bilen duşuşmaga haýsydyr bir çäklendirmeler ýok. Käbir halatlarda  sud aýyplanýanlara özleriniň ýüzlerine durýan şaýatlara garşylyklaýyn sorag bermäge, günälenýänlere we olaryň aklawçylaryna resmi subutnamalary almaga rugsat bermeýär.  Wagtal-wagtal sud adwokatlar tarapyndan hödürlenen we suduň kararyny üýtgedip biljek aklaýjy subutnamalary kabul etmekden ýüz öwürýär.

18-nji ýanwarda Aşgabadyň Azatlyk etrabynyň sudy ýapyk sud mejlisinde Jehowanyň Şaýady bolan Wladimir Nuryllaýewi pornografik filmleri ýaýratmakda günäläp, 4 ýyl azatlykdan mahrum etdi. Jehowanyň Şaýatlary jemgyýetiniň agzalarynyň aýtmagyna görä, prokurorlaryň, hamana, olara pornografik mazmunly diskleri satdy diýip tassyklaýan 2 sany adamsyny, Nuryllaýew mundan öň hiç haçan görmändir. Maý aýynda hökümet Nuryllaýewiň günäsini geçdi.

Sud diňlenişiginde döwlet prokurorynyň hukuklarynyň aklawçylara garanyňda has uly bolmagy, aýyplanýan üçin suduň adalatly höküm çykarmagyny kynlaşdyrýar.  Sud protokollary, ylaýtanam, aýyplanýanyň görkezmeleri rusçadan türkmençä terjime edilende, köplenç,  ýalňyş  ýa-da doly däl bolýar. Aýyplanýanlar aşaky suduň kararyna ondan ýokardaky suda şikaýat edip we prezidente günäleriniň geçilmegini haýyş edip ýüz tutup bilýärler. Käbir ynamly çeşmelerden alynan habarlara görä, sudýalar we prokurorlar, köplenç, suduň gidişini we gelinjek karary öňünden  kesgitläp bilýärler.

Syýasy tussaglar we saklananlar

Kanun hökümete garşy islendik oppozisiýany döwlete dönüklik diýip hasaplaýar. Dönüklik üçin sud edilenlere ömürlik tussaglyk garaşýar we olaryň günäsini geçmeýärler we kesilen ýyllaryny azaltmaýarlar. Ýylyň dowamynda dönüklikde günälenip ýyl kesilenler barada habar gowuşmady.

Oppozision toparlar we käbir halkara guramalar hökümet syýasy tussaglary bendilikde saklaýar diýip beýan edýärler. Ol  adamlaryň, şol sanda 2002-nji ýylda ozalky prezident Nyýazowa hüjüm amala aşyranlykda aýyplanyp sud edilenleriniň,  sany belli däl.

Graždan sud proseduralary we gorag

Graždan (raýat) sud sistemasy garaşsyz we bitarap däl, sebäbi ähli sudýalary prezident belleýär.  Kanuna laýyklykda, jenaýatçylyk derňelen mahalyndaky toplanan subutnamalar “Jenaýat sudunda garaždan iski” atlandyrylýan prossesde  graždan iski üçin esas bolup biler. Geçmişde Graždan sudynda  gerekli netijäni almak üçin para berilýändigi hakynda habarlar bardy.  Aýratyn bir graždanin bilen baglanyşykly gyzyklanmasy bolanda, döwlet bu meselede suduň kararyna salgylanýar. Suduň zorlukly kararlarynyň aglabasy öýden göçürmek hakyndaky duýduryşlardy.

Emläk restutusiýasy

Konstitusiýa we Kanun konfiskasiýa edilen hususy emlägi restitusiýa etmek we onuň öwezini dolmak baradaky kanuny yzygiderli ýerine ýetirmeýär. 2007-nji ýylda prezident Berdimuhamedow ýaşaýjylara  başga jaý bermezden olaryň öýlerini ýykmazlygy yglan edipdi. Muňa garamazdan, hökümet ýylyň dowamynda deň derejeli öwezini dolmazdan, Aşgabatda,  şäheri täzelemek maksatnamasynyň çäklerinde, birnäçe hususy jaýy ýykdy. Hökümet 2011-nji  ýylda öýleri Aşgabatdaky we welaýatlardaky gurluşyk meýdançalarynda ýerleşýän  adamlaryň şikaýatlaryna seretmek üçin pudagara komissiýa döretdi. Komissiýa gowuşan şikaýatlaryň sany we olar boýunça gelinen kararlar belli däl.

f. Şahsy we maşgala durmuşynyň, ýaşaýyş jaýynyň we hat alyşmagyň eldegrilmesizliginiň eden-etdilikli bozulmagy

Kanun bu zatlary gadagan edýär, ýöne weli iş ýüzünde häkimiýetler köplenç bu gadagançylyga boýun egmeýärler. Mahal-mahal häkimiýetler suduň sanksiýasy bolmazdan käbir dini azlykdaky adamlaryň öýlerini dökýärler. Kanun, wezipeli adamlaryň, graždanlaryň, hökümetiň garşydaşlaryny we hökümeti tankyt edýänleriň  we daşary ýurtlularyň edýän işlerine   döwlet howpsuzlyk guramalary tarapyndan gözegçiligi kadalaşdyrmaýar. Howpsuzlyk gullugynyň işgärleri fiziki gözegçiligi, telefonlary diňlemegi, elektron diňleýji gurallary we şugulçylary  ulanýarlar. Häkimiýetler daşary ýurtlarda okaýan talyplaryň ene-atalaryna we eger çagalary daşary ýurtlular bilen dostlukly gatnaşyklaryny saklasalar, onda döwlet gullugynda işleýän hossarlary öz  iş orunlaryny ýitirjekdigi bilen haýbat atýarlar.

Habarlarda hökümetiň poçta bölümine gelen hatlary we posylkalary eýelerine gowşurmazdan ozal döwlet barlagy üçin açyp görýär.

Ýanwar aýynda hökümet daşary ýurtda resmileşdirilen nika hatynyň ýurduň içinde güýjüniň bolmagy üçin kanuna täzeden seretdi. Hökümet howpsuzlyk güýçleriniň türkmen aýallaryna öýlenen daşary ýurtlulary yzarlaýandygy barada ençeme habar alyndy.

Häkimiýetler tarapyndan yzarlanýan, saklanan we tussag edilen adamlar maşgala agzalarynyň işden ýa mekdepden çykarylýandygy barada habar berýärler.  Häkimiýetler käwagt olaryň maşgala agzalaryny saklaýarlar ýa sorag edýärler.

2-nji seksiýa. Graždan (raýat) azatlygyna hormat goýulmagy, şol sanda:

a. Söz we metbugat azatlygy

Konstitusiýa söz we metbugat azatlygyny göz öňünde tutýar, ýöne weli iş ýüzünde hökümet bulara hormat goýmaýar.

Söz azatlygy: Ýanwar aýynda kabul edilen syýasy partiýalar baradaky kanun olaryň duşuşyklaryna Merkezi Saýlaw Komissiýasynyň we  Adalat Ministrliginiň wekilleriniň gözegçilik etmegini talap edýär. Hökümet ýurda gelýän žurnalistlere we beýleki daşary ýurtlylara adam hukuklary boýnça tankydy bellikleri aýtmazlygy duýdurýar.

Metbugat azatlygy: Hökümet ýurtda çap edilýän kitaplaryň we  metbugat neşirleriniň hemmesini diýen ýaly maliýeleşdirýär hem-de öz gözegçiliginde saklaýar. Ýylyň dowamynda neşir edilen “Rysgal” atly hepdelik gazet, esasan, hökümet gazetlerinde ýazylanlary gaýtalaýar ýa-da döwlet metbugat gullugynyň berýän habarlaryny çap edýär. Hökümet, özi tarapyndan rugsat edilen we döwlet gazetleriniň nukdaý-nazaryny gaýtalaýan “Zaman” atly türk hususy neşirinden özge,  daşary ýurt gazetleriniň ýurda getirilmegini düýpli çäklendirýär

Hökümet ýerli radiony we telewideniýäni öz kontrollygynda saklaýar, emma weli, bütin ýurt boýunça daşary ýurt telewizion programmalaryny tutýan sputnik (emeli hemra) antennalary ýurt boýunça giňden ýaýran. Graždanlar şeýle-de hemralaryň kömegi bilen daşary ýurt radio programmalaryny hem diňleýärler.

Zorluk we ýanamalar:  Hökümetiň žurnalistleri, hususan-da fewral aýyndaky prezident saýlawlaryna çenli, yzarlandygy we olara gözegçilik edendigi habar berilýär. Hukuk goraýjy guramalaryň işgärleriniň daşary ýurt metbugaty üçin işleýän graždan žurnalistleri yzarlaýandygy we tussag edýändigi barada habarlar bar.

Ozalky ýyllardaky ýaly, hökümet belli wakalary  beýan etmek üçin döwlet žurnalistlerini ýörite rugsat almaly edýär, şeýle-de olar wakalary hökümetiň görkezişi ýaly ýazmaly ýa görkezmeli. 

Senzura we mazmun boýunça çäklendirmeler: Häkimiýetler tarapyndan jezalandyrylmagyndan çekinip, ýerli žurnalistler we daşary ýurtly habarçylar öz-özlerini senzura edýärler. Hökümet gazetleriň senzurasyny dowam edýär we oppozision syýasy garaýyşlaryň hasabatyny  hem-de prezidenti islendik görnüşde tankytlamagy gadagan edýär.

Içerki neşirýat we göçüriş işlerini kadalaşdyrmak üçin, hökümet ähli çap ediş, göçüriş işlerini amala aşyrýan guramalardan öz abzallaryna lisenziýa almagy we olary hasaba goýmagy talap edýär. Hökümet ýolbaşçylar tarapyndan oňlanmaýan mowzuklardan başga zatlary, şol sanda, çeper eserleri hem çap etmäge rugsat bermeýär.

Wagtal-wagtal syýasy däl daşary ýurt neşirleriniň bazarlarda peýda bolmagyna garamazdan, hökümet döwlete degişli däl guramalar üçin daşary ýurt neşirlerine abuna ýazylmagy gadagan edýär. Ýylyň dowamynda hökümet, köpçülige elýeterli bolmadyk,  rus dilindäki neşirler bilen hökümet işgärlerini üpjün etdi. Aşgabat aeroprtunyň gümrük gullugynyň resmilari syýahatçylaryň kitaplaryny we döwürleýin neşirlerini ellerinden alýarlar (konfiskasiýa edýärler).

Metbugat çäklendirmeleri. Akkreditasiýa edilişine hiç hili garaşsyz gözegçilik ýok. Akkreditasion karty almak üçin kesgitlenen şertler, akkreditasiýa aljagyňa we syýasy matlaplar boýunça akkreditasiýadan mahrum edilmejegiňe hiç hili ynam ýok. Häkimiýetler ähli daşary ýurt habarçylarynyň akkreditasiýa üçin arza bermeklerini talap edýär. Olar daşary ýurt žurnalistlerine, diňe işlerini göz astynda saklap boljak belli-belli wakalary, ýagny halkara konferensiýalary we ýokary derejedäki duşuşyklary şöhlelendirmäge rugsat berýärler. Daşary ýurt metbugatynyň  azyndan 7 žurnalisti akkreditasiýa aldy. Ýurtda Türkiýäniň habar serişdeleriniň sekiz habarçysy  we olaryň hem azyndan bäşisiniň akkreditasiýasy bar diýip habarda aýdylýar. Birnäçe ýylyň dowamynda ençeme gezek akkreditasiýa barada arza bilen ýüz tutandygyna garamazdan, Azat Ýewropa/Azatlyk radiosy hökümetden jogap alyp bilmedi. Daşary ýurt metbugaty üçin işleýän 11 töweregi habarçy akkreditasiýasyz iş alyp barýar. Ýurda sapar eden daşary ýurt žurnalistleri resmi däl çeşmelerden maglumat almakçy bolanlarynda, özleriniň hereketleriniň we azatlyklarynyň çäklendirilýändiklerini habar berýärler.

Internet azatlygy

 Halkara Telekommunikasiýa Birleşiginiň maglumatlaryna görä, Interneti ilatyň diňe 5  göterimi ulanyp bildi.

 Graždanlaryň elektron poçtasyny we Internetdäki hereketleri hökümet öz gözegçiliginde saklady. Internete girilýän derwezeleri we Aragatnaşyk Ministrligi tarapyndan ýöredilýän programma üpjünçiliginde (softwerlerinde) hasaba alnan (registrasiýa edilen) Internet protokol adresine degişli ençeme serwerlwere MHM-niň kontrollyk edendigi hasabatlarda bellenýär. Programma üpjünçiligine edilen kontrollyk hökümete Internet protokolynda alnyp barylan sesleri ýazga almak, mikrofonlary we kameralary işletmek hem-de basylan klawişalaryň hasabyny ýöretmek mümkinçiligini döretdi. Häkimiýetler belli-belli ynjyk websaýtlara girişi petikledi. Fewral aýynda geçirilen prezident saýlawlaryna çenli birnäçe hepdäniň dowamynda dissident websaýtlaryň belli-bellileri hyzmat edip bolmaz ýaly hüjüme sezewar boldular.

Akademik azatlyk we medeni çäreler

Ozalky prezident Saparmyrat Nyýazowyň ýazan “Ruhnama” kitaby boýunça hökmany synag (ekzamen) we daşary ýurt diplomlaryny resmileşdirmekdäki kynçylyklar dowam edýär. Hökümet daşary ýurt diplomlaryny ykrar etmek boýunça hiç hili täze proseduralary yglan etmedi we daşary ýurtly hünärmenleriň köpüsiniň döwlet edaralarynda işlemek üçin, Bilim ministrliginiň resmilerine öz diplomlaryny resmileşdirmegi başarmandyklaryny aýdýarlar. Käbir adamlar diplomy resmileşdirmek üçin ministrligiň işgärleriniň para talap edýändiklerini aýdýarlar.

Hökümet akademiki gatlakda hökümeti ýa-da prezidenti tankytlamaga we syýasy tarapdan ynjyk hasaplaýan hukuk deňeşdirmeleri, taryh, etnikara gatnaşyklar we teologiýa ýaly ugurlar boýunça barlaglara ýol bermedi.

Orta mekdep üçin okuw kitaplarynyň birinji sahypasynda ozalky prezident Nyýazowyň suratynyň saklanyp galýandygyna garamazdan, Nyýazow we onuň maşgala agzalary baradaky ýazylanlary aýyrmak üçin okuw kitaplarynyň köpüsine täzeden seredildi. Ozalky prezident Nyýazow we onuň maşgalasy barada ýazylanlar prezident Berdimuhamedowyň “Täze galkynyşy” baradaky sözler bilen çalşyryldy. Bilim ministrliginiň 2008-nji ýylda okuw kitaplarynyň ählisine täzeden serdeilendigi barada hasabat bermegine garamazdan, ýylyň ahyrynda  olaryň diňe takmynan ýarysyna täzeden seredildi.

Çäklendirmeler biraz gowşadylan hem bolsa, hökümet döwlet teatrlarynda daşary ýurt pýesalarynyň we spektakllarynyň birnäçesiniň goýulmagyna rugsat bermedi. Diňe Aşgabatdaky Rus teatry rus dilinde syýasy däl daşary ýurt pýesalaryny görkezmegini dowam etdirdi. Kinolary, eger olar daşary ýurt ilçihanalarynyň sponsorlygynda bolmasa, diňe türkmençe subtitrleri (terjimeleri) bilen görkezmeklik rugsat edilýär.

Medeniýet ministrligi ähli köpçülikleýin çäreleri, şol sanda sergileri, aýdym-saz, sungat we medeni çäreleri öz senzurasy hem-de gözegçiligi astynda saklaýar.

b. Parahatçylykly ýygnaklar we birleşmeler azatlygy

Ýygnaklar azatlygy

Konstitusiýa we kanun ýygnaklaryň azatlygyny kepillendirýän hem bolsa, iş ýüzünde hökümet bu hukuklary çäklendirýär. Häkimiýetler ýylyň dowamynda köpçülikleýin ýygnaklara, demonstrasiýalara, ylaýtanam, eger hasaba alynmadyk guramalar tarapyndan gurnalýan bolsa,  rugsat bermediler. Mysal üçin, iýun aýynda MHM, öz harytlaryny hökümetiň görkezen bahasyndan ýokary, has adalatly bazar nyrhlary boýunça satmakçy bolýan etçileriň üýşmeleňini dargatdy.

Birleşikler azatlygy

Konstitusiýa we kanunçylyk birleşikler azatlygyny kepillendirýän hem bolsa, iş ýüzünde hökümet bu hukugy çäklendirýär. Kanun ähli Hökümete degişli däl guramalaryň (HDDG) Adalat Ministrliginde hasaba alynmagyny , şeýle-de ähli daşary ýurtlardan alynýan kömekleriň Daşary Işler Ministrligi bilen ylalaşylyp, Adalat we Ykdysadyýet we Ösüş Ministrliginde  hasaba alynmalydygyny talap edýär. Hasaba alynmadyk HDDG-niň döredijiligi jerime, gysga wagtlaýyn tussaglyk we emlägiň konfiskasiýa edilmegi bilen jezalandyrylýar.

Halkara guramalar hasaba alnan 101 sany HDDG-nyň diňe birnäçesini garaşsyz gurama hökmünde kabul etdiler.  HDDG-lar hasaba durmaga synanyşýan guramalar üçin hökümetiň her hili administratiw bökdençlikler döredýändigini habar berýärler. Käbir doldurylmaly kagyzlar birnäçe gezek tehniki sebäplere görä yzyna gaýtaryldy. Käbir hasaba alynmaga garaşýan  guramalar işlerini başga ýollar bilen amala aşyrýarlar, ýagny ozal hasaba alnan guramalaryň bir bölümi hökmünde iş alyp barýarlar, beýlekileriň bolsa işleri wagtlaýynça togtadylan ýa-da çäklendirilen.

Çeşmeler ýurtda graždan jemgyýetiniň döremegi we hereket etmegi üçin päsgelçilikleriň birnäçesiniň bardygyny belleýärler. Olaryň biri hem hökümetiň guramany esaslandyryjylaryň ýurduň graždany bolmalydygy we milli derejede hereket edýän guramanyň azyndan 500 agzasynyň bolmalydygy baradaky talabydyr. Ýene-de beýleki bökdençlikleriň hataryna Adalat Ministrliginiň agzalarynyň guramalaryň geçirýän ýygnaklaryna gatnaşyp bilmegi we guramalaryň öz planlaşdyran işleri barada hökümete hasabat bermegi girýär.

ç. Din azatlygy

Döwlet Departamentiniň Halkara Din Azatlygy Baradaky Hasabatyna seret: www.state.gov/j/drl/irf/rpt/.


d. Göçmek azatlygy, adamlaryň ýurduň içinde ýeriniň üýtgemegi, bosgunlary we watansyz adamlary goramak

Konstitusiýa we kanunçylyk bir ýerden başga ýere gitmekde doly azatlygy göz öňünde tutmaýar.

Ýurt içinde göçmeklik: Kanun içerki pasporty we ýaşamaga rugsat hatyny talap edýär. Ähli daşary ýurtlylara serhetýaka ýerlere barmak üçin ýörite rugsat haty gerekli bolup galdy.

Graždanlar goşa graždanlykda bolup bilmeýärler we bu talap wagtal-wagtal amala aşyrylýar. Häkimiýetler goşa graždanlykdaky adamlara, ýurtdan çykmazyndan ozal, haýsy-da bolsa bir graždanlykdan ýüz öwürmegi üçin basyş edýärler. Daşary ýurda gitmek üçin täze pasport almakçy bolup, resmi dokumentlerde goşa graždanlygyny görkezen adamlara pasport berilmeýär we, tersine, Türkmenistanyň graždanlygyny saýlanlara pasport berilýär.


Daşary ýurda syýahat: Hökümetiň daşary ýurda gitmäge gadagançylyk  sanawynyň bardygyny inkär etmegine garamazdan, käbir adamlaryň ýurtdan çykmagyna gadagançylyyk  bar. Studentleriň birnäçesi özlerine ýurtdan çykmaga rugsat berilmändigini aýtdylar. Mysal üçin, awgust aýynda Orsýetiň Smolnyý institutynyň stipendiýäsyna mynasyp bolan 8 studente  ýurtdan çykmaga rugsat berilmedi. Bu waka bilen baglanyşykly hiç hili düşündiriş berilmedi.

2005-nji ýylyň Migrasiýa baradaky kanuny, döwlet syrlaryna dahylly bolan, şahsy maglumatlary galplaşdyran, agyr jenaýat eden, gözegçilik astynda saklanýan, adam söwdasynyň pidasy bolmagy mümkin, ozal gitjek  bolýan ýurdunyň kanunlaryny bozan ýa-da syýahaty döwletiň bähbitlerine ters gelýän islendik adamynyň daşary ýurda syýahatyny gadagan edýär .
Döwlet syrlaryndan habarly bolan döwlet ulgamynyň ozalky işgärleri hökümetde işden aýrylandan soň, bäş ýylyň dowamynda daşary ýurda gidip bilmeýärler. Kanun, häkimiýetlere prezidentden günä geçişlige mynasyp bolanlary iki ýylyň dowamynda  daşary ýurda goýbermezlige rugsat berýär. Kanun şeýle-de hökümete belli ugurlar we hünärler boýunça bilim almagy gadagan etmäge mümkinçilik berýär. Bu kanun studentleriň bilim almak üçin daşary ýurtlara gitmekleriniň öňüni almak üçin ulanylýar.

Sürgün: Kanun içerki sürgün üçin belli-belli şahslary iki ýyldan bäş ýyla çenli bellenen ýerde ýaşatmagy göz öňünde tutýar.

Bosgunlary goramak

Hökümet 2009-njy ýylda Birleşen Milletler Guramasynyň Bosgunlar Boýunça Baş Komissarynyň (BMG BBBK) öňünde bosgunlaryň statusyny kesgitlemegi boýun aldy .  Formal taýdan bosgun statusyny bermegiň düzgüni bar, ýöne iş ýüzünde ol hereket etmeýär. Hökümet bosgun satusynyň berilmegine garaşýan adamlara goldaw berýän çäreleri işläp düzmedi. BMG BBBK bosgunlara 2009-njy ýyla çenli möhlete mandatly bosgunlaryň sertifikatyny berýärdi. Bu sertifikatlar bosgunyň ýuridiki statusyny görkezýän ýeke-täk subutnama bolup durýar. Mandatly bosgunlar, hökümet bilen ylalaşyp, her ýyl sertifikatyň möhletini uzaltmaly. Ýurtda BMG BBBK-nyň mandaty bolan 59 adam bar.

Gaçybatalga (başpena) almak: Ýurduň kanuny gaçybatalga (başpena) ýa bosgun statusynyň berilmegini göz öňünde tutýar, hökümet hem bosgunlary goramak çärelerini işläp düzdi. 2005-nji ýyldan bäri ýurt hiç kime gaçybatalga bermedi.

Yzyna gaýtarylmak: Hökümet öz ýurtlarynda jynsy, dini, graždanlygy ýa-da haýsy-da bolsa bir sosial topara ýa-da syýasy pikire degişlidigi üçin  janyna ýa azatlygyna howp abanýan we BMG BBBK-nyň bosgun mandaty bolanlaryň hiçisiniň ýurtdan çykarylmandygyny beýan edýär.
Döwlet bosgun statusyny bermezlik üçin  diňlenişik geçirende BMG BBBK –nyň synçy statusy bar. Hökümet tarapyndan bosgun statusy berilmedik adamlar şeýle mandaty almak üçin BMG BBBK-na ýüz tutup bilýärler.

Esasy hyzmatlaryň elýeterliligi: Bosgunlar saglygy goraýyş, başlangyç we orta bilim almak ýaly hyzmatlardan peýdalanyp bilýärler, ýöne weli olaryň döwlet işinde işlemäge we emläk  ýa-da kompaniýa edinmäge haklary ýok.

Watansyz adamlar: Graždanlyk (raýatlyk) ene-atanyň haýsy-da bolsa biriniň graždanlygyndan gelip çykýar.  BMG BBBK-nyň maglumatlaryna görä,  watansyz bolmak howpy abanýan 15000 töweregi adam bar. Graždanlygy ýok bosgunlar baradaky maglumat elýeterli bolmady. Hökümetiň graždanlyga dalaş edýänlerden özge ýurduň graždany däldigini subut etmek talaby, dokumentsiz adamlara graždan bolmaklyga böwet bolýar.

Watany ýok dokumentsiz adamlaryň sosial töleg we bilim almaga hem-de işe girmäge hukuklary ýok.

3-nji seksiýa. Syýasy hukuklara hormat: Graždanlaryň (raýatlaryň) hökümeti çalşyp bilmek hukugy.

Graždanlar kanunlary we özlerini dolandyrýan resmileri arkaýyn çalşyp bilmeýärler. Konstitusiýa ýurdy prezident dolandyryşly dünýewi respublika (jemhuryýet) diýip yglan edýär.  Ol hökümetiň şahalarynyň ygtyýarlyklarynyň bölünmegini göz öňünde tutýar, emma weli häkimiýetiň köp ygtyýarlyklary prezidentiň elinde jemlenen. Iş ýüzinde döwletde prezidentiň çäklendirilmedik  ygtyýarlyklary bar.
ÝHHG-nyň maglumatlaryna görä, saýlaw kanuny onuň ölçeglerine gabat gelmeýär.

Saýlawlar we syýasy gatnaşyk

Soňky saýlawlar: prezidentlik saýlawlary fewral aýynda geçirildi, ýöne barybir ÝHHG-nyň synçylar toparyny ýaýbaňlandyrmaga mümkinçilik bolmady. ÝHHG-nyň demokratik Guramalar we Adam Hukuklary Boýunça  Býurosy özüniň 2011-nji ýylyň dekabr aýyndaky hasabatynda  esasy azatlyklaryň çäklendirilmegi, syýasy plýuralizmiň bolmazlygy, şeýle-de  demokratik saýlawlary geçirmek boýunça ýurduň hukuk esaslaryny ÝHHG-nyň öňünde alan borçlaryna laýyklykda ýerine ýetirmekde ösüşiň ýoklugy sebäpli synçylary ibermek,  saýlawlar üçin peýdaly bolmaz diýip hasaplaýar. Hökümet ÝHHG-dan saýlawlara synçylary ibermegi haýyş etmedi, emma ýurt  Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygyna 2012-nji ýylda başlyklyk edeni üçin, bu gurama  saýlaw uçastoklaryny çäklendirilmedik  derejede barlap bilmeýän we ähli zady öz içine alýan hasabaty düzüp bilmejek uly bolmadyk topary ýollady.
Awgust aýynda ýerli geňeşlere saýlawlar geçirildi we olara garaşzyz synçylar tarapyndan gözegçilik edilmedi.

Syýasy partiýalar: hökümet ýanwar aýynda partiýalary hasaba almagyň düzgünini kadalaşdyrýan Syýasy partiýalar baradaky Kanuny kabul etdi.  Kanun Adalat Ministrligine hasaba almakda we häkimiýetlere partiýanyň ýygnaklaryna gözegçilik etmekde giň ygtyýarlyklary berýändigi üçin, hakykatdan hem garaşsyz partiýalara  özlerini hasaba aldyrmak  we kandidatlary (dalaşgärleri) hödürlemek işinde juda uly kynçylyklar döredýär. Kanun dine, sebite, käre esaslanýan, şeýle-de, “ahlak düzgünlerini kemsidýän”, Konstitusiýany güýç ulanmak bilen çalyşmagy wagyz edýän hem-de graždanlaryň (raýatlaryň) hukuklaryna garşy çykýan partiýalary döretmegi gadagan edýär. Kanun partiýanyň hökümet tarapyndan ýapylmagyna nähili şikaýat edip bilýändigini düşündirmeýär. Hökümet ÝHHG-na Kanuny hünärmenlerçe teswirlemäge rugsat etdi, ýöne weli ýylyň dowamynda ÝHHG-nyň maslahatlarynyň birini-de ýerine ýetirmedi.

Döwletiň köpçülikleýin maglumat serişdeleri diňe prezident Berdimuhamedowyň we onuň Demokratik partiýasynyň işini şöhlelendirýär.

Ol ýerde garaşsyz syýasy toparlar ýok. Iki sany hasaba alnan partiýa bar, olaryň biri agalyk ediji Demokratik (ozalky kommunistik) we beýlekisi awgust aýynda döredilen hökümetiň howandarlygyndaky  senagatçylaryň we telekeçileriň partiýasy. Hökümet resmi taýdan syýasy partiýalara agza bolmagy gadagan etmeýär, ýöne kimdir biriniň görkezilen iki partiýadan başga partiýanyň agzasydygyny görkezýän hiç hili habar ýok. Ýurduň daşynda hereket edýän Türkmenistanyň Milli Demokratik Hereketi, Türkmenistanyň Respublikan partiýasy we Watan partiýasy ýurduň içinde iş alyp barmak üçin hasaba alynmady.

Aýallaryň we azlyklaryň gatnaşmagy: 125 orunlyk ýerli mejlisiň, Mejlisiň başlygyny hem öz içine alýan, 21 sany aýal agzasy bar. Aýallar hökümetde käbir görnükli orunlary, şol sanda Ministrler kabinetiniň Başlygynyň medeniýet, telegepleşikler we metbugat boýunça orunbasary, Bilim ministri, Medeniýet ministri, Döwlet arhiwiniň direktory, Demokratiýa we Adam Hukuklary Institutynyň direktory, parlamentiň bäş sany komitetiniň ikisiniň başlygy, şeýle-de Döwlet Neşirýat Gullugynyň başlygy ýaly wezipeleri eýeleýärler.

Hökümet döwlet wezipelerine bellemekde etnik türkmenleri has ileri tutýar, ýöne weli etniki azlyklaryň wekilleri hem hökümetde birnäçe ýokary derejeli wezipeleri eýeleýärler. Ýurduň iň uly taýpasy, prezidentiň Teke taýpasynyň wekilleri ýurduň syýasy we medeni durmuşynda iň görnükli rollary oýnaýarlar.

4-nji seksiýa. Parahorluk we Hökümetde aýdyňlygyň ýoklugy

Kanunyň parahorluk üçin jenýat jogapkärçiligini göz öňünde tutýandygyna garamazdan, hökümetiň bu kanuny degerli derejede ulanyp bilmeýändigi hem-de  wezipeli adamlaryň hiç bir garawsyz parahorluk bilen meşgullanýandygy habar berilýär. Parahorluk howpsuzlyk güýçlerinde, sosial we ykdysady ulgamlarda hem bar. Parahorlugy gylawlandyrýan sebäpleriň hataryna biri-biriňe gol ýapmak, aýdyňlygyň we hasabatyň ýoklugy, hökümetiň parahorlugy paş edýänlerden öç almak howpy ýaly zatlary goşmak bolar. Azatlyk öýi guramasynyň we Dünýä bankynyň Döwlet dolandyrylyşynyň netijeliligi barada berýän maglumatlaryna görä, ýurtda parahorluk babatynda çynlakaý meseleler bar.

Ozalky ýyllarda hem bolşy ýaly, prezident ministrleriň we döwlet emeldarlarynyň (çinownikleriniň) bir toparyna käýinç berdi hem-de olaryň birnäçesini wezipesinden çetleşdirdi. Mysal üçin, prezidentiň 6-njy iýulda okuwa girmekçi bolýan talypdan 50 000 dollar para alandygy üçin Lukmançylyk (Medisina) uniwersitetiniň rektoryny işden aýrandygy barada tassyklanmadyk habarlar bar. 23-nji iýulda Baş prokuratura hapa pullary ýuwmakda (bikanun pullary kanunylaşdyrmakda) aýyplanyp, aragatnaşyk ministriniň ozalky orunbasarynyň türmä basylandygyny habar berdi. Häkimiýetler beýleki ministrliklerde hem wezipe bilen bagly jenaýatlary derňediler we birnäçe emeldary tussag etdiler, ýöne olaryň tussag edilmesiniň syýasy äheňlidigini ýa-da däldigini anyklamak maglumat ýetmezçiligi zerarly kynlaşýar.  Baş Prokuratura we Milli Howpsuzlyk Ministrligi  hökümetiň parahorluga garşy göreşiniň öň hatarynda durýarlar.

Kanun wezipä saýlanan ýa bellenen adamlaryň öz girdejilerini  ýa-da baýlyklaryny açyp görkezmegi talap etmeýär. Maliýe taýdan talaplar  aýdyň hem däl,  halkara kadalara  hem gabat gelmeýär. Döwlet kärhanalary maliýe hasabatyny, hatda daşary ýurtly hyzmatdaşlary üçin hem, ýaýratmaga borçly däl. Maliýe barlagy bütin dünýäde ykrar edilen guramalar däl-de, eýsem ýerli maliýe barlagçylary tarapyndan amala aşyrylýar.

Ol ýerde  köpçülik hökümetiň maglumatlaryny alyp bilmeýär, iş ýüzünde hökümetiň özi hem ony elýeterli etmeýär. Häkimiýetler aýratyn alnan bir maglumaty, onuň döwlet syrydygyny aýdyp, bermekden saklanýarlar. Käbir statistiki maglumatlar hem döwlet syry hasaplanýar. Ol ýerde köpçülige demografik maglumatlar  açylyp görkezilmeýär, emeldarlar (resmiler) bolsa ykdysady we maliýe görkezijilerini döwlet syýasatyna görä çap edýärler.

5-nji seksiýa. Häkimiýetleriň halkara we Hökümete Degişli Däl Guramalaryň bolup biläýjek adam hukuklarynyň bozulmalaryny derňeýşine  gatnaşygy.

Hökümetiň beýle guramany hasaba almakdan ýüz öwreni we hasaba alynmadyk guramanyň işini bikanun hasaplaýany üçin , ol ýerde içerki adam hukuklary boýunça Hökümete Degişli Däl Gurama (HDDG) ýok. Häkimiýetler ýylyň dowamynda syýasy däl sosial we medeni guramalaryň işini gözegçilik astynda saklamagyny dowam etdiler..

BMG we beýleki halkara guramalar: Hökümetiň adam hukuklary boýunça guramalara, şol sandaÝHHG-na we BMG-na ýurtda hemişelik wekilhana açmaga  rugsat bermegine garamazdan,  ol ýerde adam hukuklary boýunça hiç bir HDDG-nyň hemişelik wekilhanasy bolmady. Hökümet ÝHHG-nyň metbugat azatlygy we gender meseleleri boýunça ýörite wekillerine ýylyň dowamynda ýurda gelmäge rugsat etdi. Hökümet tarapyndan söz, metbugat we birleşmeler azatlygynyň çäklendirilmegi  halkara guramalara hökümetiň adam hukuklary babatynda alyp barýan syýasatyny we işlerinei barlamaga, düşünmäge we olara baha bermäge uly päsgelçilik döredýär.

Hökümet ÝHHG-nyň edarasyna päsgelçiliksiz barmaga rugsat etdi. Hökümetiň adamlary halkara guramalaryň wekilleri bilen duşuşmakdan saklajak bolmagy ýaly habarlar gelip gowuşmady.

Hökümetiň Adam hukuklary baradaky guramalary: Demokratizasiýany goldamak we adam hukularyna gözegçilik etmek üçin 1996-njy ýylda hökümet tarapyndan döredilen Demokratiýa we Adam Hukuklary instituty garaşsyz bir düzüm däl. Onuň raýatlar üçin kompensasiýa almak mümkinçiligi çäklendirilen. Şeýle-de bolsa, Institut ýylyň dowamynda käbir raýatlaryň adam hukuklaryna degişli meselelerini çözmek boýunça näresmi ombudsmeniň roluny oýnady. Türkmenistanyň Adam hukuklaryny berjaý etmek baradaky halkara borçlarynyň ýerine ýetirilişine gözegçilik edýän pudakara komissiýa ýylyň dowamynda halkara guramalaryň adam hukuklary boýunça beren çäkli görkezmelerini amal etmek ugrundaky meselelere garamak üçin birnäçe gezek duşuşyk geçirdi. Bu komissiýanyň iş plany barada anyk maglumat elýeterli bolmady.  Prezident 2005-nji ýylda adam hukuklaryny goramak bilen bagly kanunlara gözegçilik etmek üçin adam hukuklaryny we azatlyklary goramak boýunça parlament komitetini döretdi. Onuň adam hukuklary babatyndaky işi barada  köpçülige hiç hili maglumat berilmedi.

6-njy bölüm. Diskriminasiýa, jemgyýetde ýanalma we adam söwdasy

Kanun jynsy, maýyplygy, dili, etnik azlygy ýa-da sosial derejesi bilen bagly diskriminasiýany gadagan edýän hem bolsa, diskriminasiýa, şeýle-de aýallar bilen bagly zorluk, ozalkysy ýaly, mesele bolup galýar.

Aýallar (aýal-gyzlar, zenanlar)

Zorlamak we öý-içeri sütem: Aýaly zorlamak, şol sanda nikaly adamsynyň zorlamagy hem kanuna garşy we zorlugyň derejesine hem-de günäliniň residiwistligine baglylykda,  kanun 3 ýyldan 25 ýyla çenli azatlykdan mahrum etmek jezasyny göz öňünde tutýar.  Zorlamak bilen bagly hasabaty ýöretmek we zorlamanyň bardygyny boýun almakdaky öňden galan ters pikirler bu meseläniň möçberini kesgitlemegi kynlaşdyrýar, emma weli käbir çeşmeler bu hadysanyň seýrek zat däldigini habar berýärler.

Kanun öý-içeri sütemi, şol sanda aýalyň öz adamsy tarapyndan süteme sezewar edilmegini gadagan edýär, ýöne weli hökümet kanuny netijeli ulanmaýar. Jeza Jenaýat kodeksi esasynda däl-de, eýsem ýetirilen zyýanyň möçberi boýunça kesgitlenýär. BMG-nyň 2009-njy ýylda çap edilen Ösüş programmasy boýunça, ýurt “maşgaladaky süteme, zorlamaga we nikaly adam tarapyndan zorlanmaga garşy göreşiň ýok ýa-da bu meselede gowşak kanunly  we kanunlaryň, adatça, ulanylmaýan ýurtlarynyň” hataryna girýär.

Öý-içeri sütemiň bardygyny käbir üzlem-saplam habarlar görkezýär, ýöne weli ejir çekenler öz hukuklaryny bilmeýärler ýa-da adamsy we onuň garyndaşlary tarapyndan sütemiň köpelmeginden heder edýärler. Öý-içeri sütemi boýunça birnäçe sud diňlenişigi we olar barada metbugatda käbir habarlar boldy. Aprel aýynda Keýik okara atly HDDG,   ÝHHG-nyň  ýardam bermegi bilen maşgaladaky sütemiň pidalaryny penalaýan düşelge jaýyny açdy.  Şol gurama maşgala süteminiň pidalary üçin “gyzgyn liniýa” gurnady, şeýle-de maşgala sütemine sezewar bolanlara mugt ýuridik konsultasiýa we psihohologiki kömek berýär. HDDG şeýle-de köpçülik üçin maşgaladaky sütem meselelerine degişli habarlylygy artdyrmak üçin ýörite seminarlar geçirdi.  Aýallaryň Aşgabatdaky bir resmi we beýleki sebitlerdäki birnäçe näresmi toparlary maşgaladaky sütemiň pidalaryna ýardam berdiler.

Islenmedik jynsy ymtylyş:  Islenmedik jynsy ymtylyşy gadagan edýän ýörite bir kanun ýok we iş ýerinde islenmedik  jynsy ymtylyşlaryň bardygy  barada habarlar eşidilýär.

Köpelmäge degişli hukuklar: Jübütleriň  we aýry-aýry adamlaryyň näçe çaga, haýsy ýygylykda we möhletde dogurmagy diskriminasýasyz, mejbur edilmesiz we sütemsiz erkin hem-de jogapkärli planlaşdyrmaga hukuklary bar.
Maşgalany planlaşdyryşyň usullary baradaky doly maglumatlar elýeterli bolmady. Barybir, göwreliligiň öňüni alyşyň häzirki  zaman serişdeleri erkekler üçinem, aýallar üçinem elýeterli. Aýallar ýerleriň köpüsinde çaga dogurmanka we dograndan soňky bejergini almak üçin çaga dogrulýan öýlere baryp bilýärler. BMG-nyň ilat fondunyň 2012-nji ýylda dünýäniň ilaty baradaky hasabatyna laýyklykda, aýallaryň 45 göterimi göwreliligiň öňüni alyşyň häzirki zaman serişdelerini haýsy-da bolsa bir görnüşde ulanýar.
Öňden gelýän ters pikire eýerip, ärli aýallaryň köpüsi maşgalany planlaşdyrmagyň usullaryny ulanmaga garşy bolýarlar.

Diskriminasiýa: Kanun boýunça aýallaryň maşgalada, emläkde we sud sistemasynda erkekler bilen deň hukugy bar.  Mejlisiň adam hukuklary we azatlyklar boýunça komiteti  adam hukuklary, gender kanunçylygy, täze okuw maksatnamasyna  laýyklykda täze gender soraglarynyň milli we halkara jyns kanunçylygyna laýyklykda, býulleteniň yzygiderli çap edilmegine jogap berýär. Aýallaryň kanun boýunça erkekler bilen deň derjede zähmet haky, kredit almaga, biznese başlamaga we ony alyp barmaga, döwlet işinde işlemäge hukugy bar. Ýöne muňa garamazdan, öňden dörän ters pikir zerarly, aýallar diskriminasiýa duçar bolýarlar. Işe alýanlar,  göwrelilik we çaga seretmek bilen bagly, hamala, önümçiligi peseltmezlik maksady bilen, erkekleri işe alanlaryny gowy görýärler. Aýallar döwlet  ykdysady kärhanalaryny dolandyryşyň ýokary gatlaklarynda ýeterlik derejede çykyş etmeýärler we olar, esasan, saglygy goraýyş, bilim, hyzmat ediş wezipelerinde işleýärler. Hökümet aýallaryň hatarly we ekologik taýdan howpsuzlygy üpjin edilmedik  käbir işlerde işlemegini çäklendirýär.

Hökümet aýallara garşy diskriminasiýa baradaky ýüzlenmeleri we hasabatlary kabul etmeýär. Aýallaryň kanuny hukuklary boýunça ýörite hökümet edarasy ýok, emma weli, aýallaryň kanuny hukuklary meselesi boýunça hökümet bilen bagly HDDG we Demokratiýa we Adam Hukuklary Boýunça Milli Institut meşgullanýar.

Çagalar

Çaga dogulanyny hasaba almak: Kanuna laýyklykda, çaganyň graždanlygy onuň ata-enesiniň raýatlygyndan gelip çykýar. Eger çaga hemişelik ýaşaýjynyň statusy bar, graždanlygy (raýatlygy) ýok adamlardan doglan bolsa, onda çaga ýurduň  raýaty (graždany) hasaplanýar.  Hökümet çagalaryň doly üpçünçiligi, şol sanda UNICEF-iň we beýleki halkara guramalaryň  çagalaryň saglygyny  gowulandyrmak ugrundaky programmalary boýunça hyzmatdaşlyga tarap aram ädimler etdi.

UNICEF şäherdäki çagalaryň 96 we obadaky çagalaryň hem 95 göteriminiň dogulyşy hasaba alyndy diýip hasabat berdi.

Bilim: 10-njy synpa (klasa) çenli bilim almak mugt, hökmany we hemmetaraplaýyn. Barybir, käbir oba ýerlerinde ata-eneleriň öýde işletmek üçin dokuz ýaşan gyzlary mekdepden alyp galýandyklary barada habarlar bar.

Çagalara ýowuz daramak: Çagalara ýowuz daramak bilen bagly birnäçe habarlar gelip gowuşdy. 2006-njy ýylda BMG-nyň çagalaryň hukugy boýunça komiteti hökümete maşgala we beýleki ugruna seretmelerde, kämillik ýaşyna ýetmediklere adalatly sudy üpjün etmeklikde, çagalara zabun çemeleşmäniň öňüni almakda, olaryň saglygynda we doly üpjünçiliginde, biliminde, maýyp çagalarda we olary goramagyň ýörite çärelerinde tagallalary jemlemegi maslahat berdi. 

Çagalaryň nikalaşmagy: Nika baglaşmagyň aşaky çägi 18 ýaş bolup durýar. Iň soňky bar bolan (UNICEF-iň 2006-njy ýyl hasabaty) maglumatlara görä,  nikalaryň 9 göterimi ýaşy ýetmedikler tarapyndan baglanyşylýar.

Çagalaryň seksual ekspluatasiýasy: Razylygyň kanuny çägi 16 ýaş. Ýaýratmak, reklama ýa söwda üçin neşirler, kino we wideo görnüşinde  pornografik materiallary we serişdeleri taýýarlamak hem-de pornografik häsiýetli, şol sanda çagalar bilen bagly, zatlary  öndürmek Jenaýat Kodeksiniň 164-nji maddasy esasynda jezalandyrylýar. Interpolyň dokladynda (hasabatynda)  Jenaýat Kodeksi ýaşy ýetmedikleri jelepçilige çekmeklige jenaýat jogapkärçiligini girizýär” diýip bellenen.

Halkara Çaga ogurlanmasy: Türkmenistan Halkara çaga ogurlanmasynyň graždan aspektleri boýunça 1980-nji ýyldaky Gaaga konwensiýasyna gatnaşyjysydyr. Degişli ýurtlar boýunça maglumat üçin Döwlet Departamentiniň döwletler boýunça hasabatyna seret: http://travel.state.gov/abduction/country/country_5860.html.


Antisemitizm

Çen bilen 300 töweregi ýewreý , esasan, Aşgabatda ýaşaýar, ýöne olaryň guramalaşdyrylan ýewreý jemgyýeti ýok. Ol ýerde hiç hili antisemit hereketleri bolmady.

Adam söwdasy (gaçakçylygy)

Döwlet Departamentiniň Adam gaçakçylygy baradaky hasabatyna seret:
www.state.gov/j/tip.


Maýyp adamlar

Kanun önümçilikde, bilimde, medisina hyzmatynda we beýleki döwlet hyzmatlarynda fiziki, sensor, intellektual we psihiki ýetmezçiligi bolan adamlaryň diskriminasiýasyny (kemsidilmegini) gadagan edýär. Şeýle-de bolsa, maýyplar öňden gelýän pikirler esasynda  diskriminasiýa bilen ýüzbe-ýüz bolýarlar we olary işe almaklykdan, olara bilim we medisina kömegini bermekden yzygiderli ýüz öwürýärler.

Hökümet çäkli mümkinçilikleri bolan adamlara, olaryň esasy talaplaryny ödäp bilmeýän hem bolsa,  subsidiýalar (kömek pullaryny) we pensiýalary töleýär. Hökümet kömek puluny alýan inwalidleri işleýän adam hasaplaýar we ýurtdaky iň kän iş orunly  hökümetdäki işlere dalaşgär hökmünde garamaýar.

Käbir mümkinçilikleri çäkli bolan talyplar bilim alyp bilmeýärler, çünki ýokary hünärli mugallymlar we maýyplar üçin serişde ýetmezçilik edýär. Maýyp talyplar ýokary okuw jaýlaryna alynmadylar. Hökümet mümkinçilikleri çäkli, şol sanda, ruhy taýdan näsazlykly çagalary, eger mümkin bolsa, bilim we hünär almagyny üpjin eder ýaly mekdep-internatlara ýerleşdirýär. Iş ýüzünde beýle bolmady. Duýma mümkinçilikleri çäkli adamlar üçin mekdepler hemme uly şäherlerde bar. Reabilatasion merkezli mekdep-internatlar her bir welaýatda hem-de Aşgabatda bar.

Kanun täze gurulýan jaýlary mümkinçilikleri çäkli adamlar girip biler ýaly edip gurmaklygy talap edýän hem bolsa, bu talaplar ýerine ýetirilmeýär we köne jaýlara ýörite girelge döredilmän galdy. Belli bir standartyň ýoklugy netijesinde,  käbir täze binalaryň panduslary nädogry gurlupdyr. Mümkinçilikleri çäkli adamlaryň hukugyny goramak Sosial Üpjünçilik Ministrliginiň üstüne düşýär. Bu ministrlik HDDG tarapyndan maýyplara (inwalidlere) kömek üçin çäreleri geçirer ýaly ýer tapyp bermäge we ony guramalaşdyrmaga ýardam edýär.


Milli/Jynsy/Etnik azlyklar

Kanun ähli raýatlar üçin deň hukuklary we azatlyklary göz öňünde tutýar. Azlykdaky toparlar medeni çäreler geçirmek üçin,  HDDG hökmünde hasaba durmaga synanyşdylar, ýöne weli ýylyň dowamynda azlykdaky toparlaryň hiç birisine hasaba durmak başartmady.

Kanun türkmen dilini resmi dil diýip kesgitleýär, şeýle-de, özge azlyklaryň diliniň hukugyny hem göz öňünde tutýar. Hökümetiň resmi işleri doly türkmen diline geçirmäge synanyşýan wagtynda, paýtagtyň söwda işlerinde we gündelik durmuşynda  rus dili agdyklyk edýär. Hökümet  ministrlikleriň işgärlerinde öz hünärleri boýunça türkmen dilinde ekzamen bermegi talap etdiler we ony tabşyryp bilmedikler işinden çykaryldylar.  Hökümetiň türkmen dilini bilmeýänler üçin ony öwrenmek resurslary diňe başlangyç we orta mekdeplerde bar.

Türkmen dilini gürlemeýänler işde olar üçin höweslendirmeleriň we ýokarlanmagyň ýolunyň ýapykdygyny we türkmen dälleriň diňe sanlyjasynyň ministrliklerde ýokary wezipe eýeleýändiklerini bellediler. Käbir halatlarda, hökümetdäki wezipä dalaşgärler öz milli gelip çykyşy barada, üç arka ata-babasy bilen bagly maglumatlary bermeli boldular. Hökümetde iş ýerleri azaldylanda, ilki bilen türkmen däller nyşana alynýar.

Jemgyýetde Seksual oriýentasiýasy we gender kimligi üçin yzarlanmalar, kemsidilmeler we zor salynmalar

Birmeňzeş jynsdakylaryň seksual gatnaşyklary Jenaýat kodeksiniň pederastiýa baradaky maddasy boýunça bikanun hasaplanýar we iki ýyla çenli azatlykdan mahrum etmek jezasy bar hem-de onuň üstüne ýene iki ýyldan bäş ýyla çenli zähmet-düzediş koloniýasyna hem iberilip biler. Kanunyň beýleki bölümlerinde  beçebazlyk hadysalary gaýtalanan halatynda, kämillik ýaşyna ýetmedikler bilen gomoseksual hereketlere girendigi üçin ýa-da gomoseksual gatnaşyklar arkaly SPID-i ýa başga bir wenerik ýokanç keseli ýaýradandygy üçin 20 ýyla çenli azatlykdan mahrum edilmek jezasy bar. Kanunda aýallaryň arasyndaky seksual gatnaşyklar barada hiç zat ýok. Häkimiýetleriň mart aýynda geýleriň bir toparyny tussag edendigi barada habarlar bar hem bolsa, kanunyň ýerine ýetirilişi gyradeň däl. Diskriminasiýa garşy kanunlar lezbiýankalara, geýlere, biseksuallara we transgenderlere (LGBT) degişlilikde ulanylmaýar.

LGBT wekilleriniň işe ýerleşmekde, öý-öwzar, raýatlygy ýoklary ýerleşdirmek  meselelerinde, bilim ýa medisina kömegini almakda diskriminasiýa sezewar bolýandygy sebäpli, seksual oriýentasiýasy ýa-da gender kimligi bilen baglanyşykly zorlukly hereketler ýa-da hukuklaryň bozulmagy ýaly zatlar hasaba alynmady. Birmeňzeş jynsdakylaryň jynsy gatnaşyklary adaty jemgyýetde gadagan tema bolmagynda galdy we , belki, şonuň üçin beýle habarlar bolmady.

Beýleki jemgyýetçilik zor salmalary ýa-da diskriminasiýa

ÝIÇ/SPID keselliler babatynda jemgyýetde zorluklar ýa-da diskriminasiýa barada habarlar bolmady. Hökümet ýurtda ÝIÇ/SPID-iň bardygyny resmi taýdan boýun almaýar.

7-nji seksiýa. Işgärleriň hukuklary

a. Birleşme azatlygy we kollektiwleýin gepleşikler geçirmek hukugy

Kanun işgärleriň profsoýuzlara (kärdeşler bileleşigine) girmäge we iş berijiler bilen kollektiwleýin şertnama düzmäge bolan hukugyny goraýar. Kanun işgärlere iş taşlaýyşlar geçirmäge rugsat bermeýär. Kanun profsoýuzlaryň agzalaryna we guramaçylaryna garşy diskriminasiýany gadagan etmeýär. Diskrininasiýa baradaky şikaýatlara seretmekligiň mehanizmi işläp düzülmedik we kanun täzeden işe dikeldilmegi göz öňünde tutmaýar.

Iş ýüzünde birleşmeler azatlygy oňlanylmaýar. Bar bolan profsoýuzlaryň hemmesi hökümetiň garamagynda we özleriniň döredijiliginde (işlerinde) hiç hili garaşsyz erki ýok. Hökümet hususy adamlara garaşsyz profsoýuzlary döretmäge rugsat bermeýär. Hökümet kontraktlary boýunça iş alyp barýan daşary ýurt kompaniýalarynda hak tölenmezligi sebäpli birnäçe iş taşlaýyşyň geçirilendigi barada habarlar boldy. Baş prokuratura bu meseleleriň ençemesiniň  çözülmegine ýardam etdi.

b. Mejbury we hökmany zähmetiň gadagançylygy

Kanun mejbury we hökmany zähmetiň ähli görnüşlerini gadagan edýär. 2007-nji ýylyň adam söwdasy baradaky kanunyň 129-njy maddasyna laýyklykda, kanun mejbury  zähmeti we adam söwdasynda  güman edilýänleri derňemegi, adalatly yzarlamagy we jeza bermegi göz öňünde tutýar. Iş ýüzünde hökümet ýylyň dowamynda mejbury zähmetiň öňüni almak hem-de soňuna çykmak üçin bu kanuny ulanmady. Gurluşyk işçileri mejbury zähmetde has köp ulanylýarlar. Mejbury zähmet pagtaçylyk pudagynda hem bar.
Şeýle-de, Döwlet Departamentiniň adam söwdasy baradaky hasabatyny görüp bilersiňiz: www.state.gov/j/tip.

c. Çaga zähmetiniň gadagançylygy we işe ýerleşmegiň iň aşaky (minimal) ýaş çägi

Çagalar üçin işe ýerleşmegiň iň aşaky ýaş çägi 16 ýa-da dokmaçylyk, gurluşyk, metal işläp bejermek we himiki maddalar bilen iş salyşmak ýaly agyr senagat işlerinde bolsa 18 ýaş.  Barybir, 15 ýaşy dolan ýetginjek ata-enesiniň we profsoýuz guramasynyň razyçylygy bilen, her gün 4 sagatdan 6 sagada çenli işläp bilýär, ýöne weli beýle rugsatlaryň alynýan halatlary seýrek bolýar. Kanun 16-18 ýaş aralygyndaky çagalara her gün 6 sagatdan köp işlemegi gadagan edýär. Şeýle-de, kanun çagalary iş wagtyndan daşary hem-de agşam sagat 10-dan ir sagat 6-a çenli işletmegi gadagan edýär we olary iş ýerinde ezilmeklikden goraýar. Prezidentiň çaga zähmetini ähli pudaklarda gadagan edýän permany çagalaryň pagta ýygymyna gatnaşmaklygyna rugsat bermeýändigini anyklaşdyrýar.
Adalat Ministrligi we Baş prokuratura Zähmet kodeksiniň çaga zähmetini gadagan edýän bölümini netijeli işe girizdi.

d.Zähmetiň kabul edip boljak şertleri

Hemme pudaklarda  aýlyk  zähmet hakynyň iň aşaky möçberi 500 manat ($175). Girdejiniň garyplyk çägi baradaky resmi maglumatlar elýeterli bolmady. Norma boýunça iş hepdesiniň dowamlylygy 40 sagat we dynç günlerini göz öňünde tutýar. Kanun iş sagadyndan artyk we baýramçylyk we dynç alyş günlerindäki zähmet üçin tölegiň adatdakydan  iki esse tölenmelidigini tassyklaýar. Iş sagadyndan artyk  zähmet ýylyň dowamynda 120 sagatdan artyk bolmaly däl we yzly-yzyna gelýän iki günde 4 sagatdan geçmeli däl. Kanun göwreli aýallary, 3 ýaşyna çenli çagasy bar eneleri, 16 ýaşa çenli maýyp çagasy bar eneleri, iki we ondan köp çagaly ýalňyz ata-eneleri iş sagadyndan artyk işlere çekmekligi gadagan edýär.

Kanun döwlet gullukçylaryna her ýyl azyndan 30 gün, ähli görnüşdäki okuw jaýlarynyň mugallymlaryna 45 gün we professorlara hem 55 gün tölenýän zähmet rugsadyny göz öňünde tutýar. Kanun ýaş çatynjalara we olaryň ata-enelerine toýa taýýarlyk üçin 10 günlük tölenýän zähmet rugsadyny almaga mümkinçilik berýär. Işgärler aradan çykan ýakyn garyndaşlaryny jaýlamak bilen bagly ýas çärelerini geçirmek üçin hem 10 günlük tölenýän zähmet rugsadyny alyp bilýärler. 62 ýaşy dolan raýatlaryň  goşmaça üç gün tölenýän zähmet rugsadyny almaga haky bar.

Hökümet zähmetiň saglyk gigiýenasynyň we howpsuzlygynyň anyk standartlaryny bellemedi. Döwlet zähmet inspeksiýasy ýok. Ýöne weli, döwlet profsoýuzlary tarapyndan hakyna tutulan  we döwlet pudaklarynda iş şertlerini gowulandyrmak barada teklipler bermäge hakly 14 sany zähmet inspektory bardy. Kanun boýunça, profsoýuz inspektorlarynyň jerime töletmäge haky ýok.

Iş ýüzünde, hökümet öz işgärlerinden we hususy sektorlaryň köpüsinde işleýänlerden her gün 10 sagat ýa-da 6-njy gün tölegsiz işlemegi talap edýär. Habarlarda hususy sektorda işleýänleriň  şenbe günleri azyndan ýarym gün işleýändikleri görkezilýär. Iş sagadyndan artyk zähmet üçin  we zähmet rugsady bien bagly tölegleri kadalaşdyrýan  kanunlar netijeli ulanylmaýar.

Gurluşyk we köne zawodlaryň senagat işgärleri, köplenç, howply şertlerde işleýärler we hususy gorag  serişdeleri bilen üpjün edilmeýärler. Oba hojalygynyň käbir işgärleri defoliantlar we meýdanlary mehanizasiýalaşdyrylan pagta ýygymyna taýýarlamak bilen bagly ekologik taýdan howpsuz däl şertlerde işlemeli boldular. Işgärler özleriniň saglygyna ýa howpsuzlygyna wehim salynýan wagty hem indiki gezek işe ýerleşmegine zyýansyz işden ýüz öwürip bilmeýärler. Iş bilen bagly şikesler baradaky statistika elýeterli bolmady.