Skip Global Navigation to Main Content
Skip Breadcrumb Navigation
Esasy hasabatlar

Türkmenistan 2014 Adam Hukuklary Barada Hasabat

Jemleýji netije

Konstitusiýanyň Türkmenistany dünýewi we prezident dolandyryşly hem-de demokratik döwlet diýip yglan edýändigine garamazdan, awtoritar hökümetli ýurt prezident Gurbanguly Berdimuhamedowyň we onuň ýolbaşçylyk edýän Demokratik partiýasynyň gözegçiligi astynda.
2012-nji ýylyň Fewral aýynda geçirilen saýlawlardan soň, Berdimuhamedow öz wezipesini saklap galdy. Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasynyň Demokratik Institutlar we Adam Hukuklary Býurosy syýasy bäsdeşligiň çäklidigini belledi. Häkimietler Howpsuzlyk güýçleriniň üstünden degerli gözegçilik edýärler.

Adam hukuklary babatyndaky esasy meseleler eden-etdilikli tussag etmelerden, gynamalardan hem-de raýat hukuklaryny äsgermezlik etmeklikden, şol sanda söz, metbugat azatlygyny, ýygnaklary we bir ýerden başga ýere gitmekligi çäklendirmekden we raýatlaryň erkin we adalatly saýlawlar arkaly hökümeti çalşyp bilmek mümkinçiliginiň ýoklugyndan ybarat bolup durýar.

Adam hukuklary boýunça beýleki dowam edip gelýän meseleleriň hataryna adalatly sud diňlenişiginiň bolmazlygy, şahsy durmuş, öý işleri we hat alyşmak ýaly zatlara eden-etdilikli gatyşmaklyk; aýallary äsgermezlik etmek we olara garşy zorluk; adam söwdasy we işgärleriň guramalara birleşmegini çäklendirmek ýaly zatlar girýär.

Howpsuzlyk we hökümetiň beýleki ýörite gulluklary garawsyz hereket edýärler. Ol ýerde hökümet resmileriniň haýsy-da bolsa biriniň adam hukuklary bozmak meselesinde jezalandyrylandygy barada habarlar bolmady.

1-nji seksiýa. Şahsyýetiň eldegrilmesizligini hormatlamak, şol sanda

a. Eden-etdilikli ýa bikanun jandan mahrum etmek

Bu ýerde hökümetiň ýa-da onuň wekilleriniň eden-etdilikli hereketleri ýa bikanun adam öldürendigi barada hiç hili habar gelip gowuşmady.

b. Ýitirim bolmalar

Bu ýerde syýasy äheňde ýitirim bolmalar barada hiç hili habar bolmady.

c. Gynamalar we beýleki ynsan mertebesini kemsidýän çemeleşmeler we jezalar.

Konstitusiýanyň hem-de kanunyň beýle hereketleri gadagan edýändigine garamazdan, Halkara Günä Geçiş Guramasy (Amnesti International) güýç ulanyjy guramalaryň şübhelenýänleri, tussag edilenleri, hökümeti tankyt edýänleri günäni boýun aldyrmak üçin urup-ýenjip gynaýandyklaryny habar berýär.
 Halkara Jehowanyň Şaýatlary Jemgyýetiniň agzalary 3-nji Iýulda hukuk goraýjy guramalaryň işgerleriniň Jehowanyň Şaýatlaryna urandyklaryny we olara zorlamak bilen haýbat atandyklaryny habar berdiler.
Resmi çinownikler bir adamy neşekeşleri täzeden durmuşa goşmak merkezinde iki günüň dowamynda saklap, oňa dört gezek ysgynyňy alyjy sanjym edipdirler.

Halkara Günä Geçiş Guramasynyň ( HGGG) 2013-nji ýyldaky hasabatyna görä, howpsuzlyk gullugynyň resmileriniň ulanýan gynama usullarynyň hataryna elektrik togyny ulanmak, bogmak, zorlamak, psihotrop maddalary güýç bilen girizmek, iýmitden we suwdan mahrum etmek hem-de sowukda saklamak ýaly zatlar girýär.

Kanun boýunça, Hökümet harby gullukçylaryň saglygyny goramagy we ýaşaýşyny üpjün edýär. Barybir, harby gullukçylar täze gullukçylaryň ozal gulluk edip ýörenler tarapyndan ynsan mertebesini kemsidiji hereketlere, şol sanda zabun çemeleşmelere sezewar edilýändiklerini habar berýärler. “Dedowşina” bidüzgünçiligi sebäpli täze çagyrylanlaryň iki sanysynyň ölendigi güman edilýär. Harby gullukçylar käbir halatlarda resmileriň hyýanatçylyklary derňändikklerini, bidüzgünçiligiň pidalaryny gözden geçirip, günäkärleri jezalandyrandygyny aýdýarlar. “Dedowşina”, esasan, Aşgabadyň çäklerinden daşarda köp ýaýran.

Türmeleriň, koloniýalaryň derňew izolýatorlarynyň ýagdaýy

Türmeler we koloniýalar antisanitar, bolmalysyndan has köp adamly, zabun we durmuş üçin howply ýagdaýda. Käbir ýerlerde, mysal üçin Lebap welaýatynda ýerleşýän LBK-12 umumy düzgünli koloniýada tussaglar tomusda örän yssy we gyşda hem juda sowuk aýylganç howa şertlerinde ýaşaýarlar. Tussaglaryň türme işgärleri we beýleki tussaglar tarapyndan urlup-ýenjilýändigi barada tassyklanmadyk maglumatlar bar.

Fiziki ýagdaýlar: Tussaglygyň ortaça möhleti, tussaglaryň, şol sanda kämillik ýaşyna ýetmedik tussaglaryň sany baradaky resmi maglumatlar elýeterli bolmady. BMG-nyň Gynamalara Garşy Konwensiýasyna Türkmenistanyň Garaşsyz Ýuristler Asssosiýasiýasy (TGÝA) hem-de Adam Hukuklary Baradaky Türkmen inisiatiwasy tarapyndan taýýarlanan hasabata görä, tussag jaýlarynyň umumy mümkinçiligi 8,100 tussagy saklamaga niýetlenen. Merkezi Aziýanyň Garaşsyz jurnalistler Soýuzynyň makalasyna laýyklykda, ol ýerlerde 2013-nji ýylda saklanan tussaglaryň sany 30,568 adam bolupdyr. Bu sanlara derňew izolýatorlarynda, waglaýyn izolýatorlarda, täzeden düzediş (reabilitasiýa) merkezlerinde we harby-jeza batalýonynda saklanýan tussaglaryň goşulmadyk bolmagy mümkin. Derňew izolýatorlarynda saklanýanlaryň aglabasy sud edilen, ýöne weli heniz koloniýalara iberilmedik tussaglardan ybarat. Alty sany derňew izolýatory 1,120 adamy saklamaga niýetlenen, ýöne weli olarda saklanýan tussaglaryň sany birnäçe esse köpdir diýip çaklanylýar.

Umuman, resmi häkimiýetler, erkek we aýal tussaglary aýratyn jaýda saklaýarlar. Saklanan we tussag edilen aýallaryň we olara niýetlenen jaýlaryň mukdary baradaky maglumat elýeterli bolmady, ýöne TGÝA-nyň hasabatyna görä, Daşoguzdaky 2,500 tussagy saklamaga niýetlenen DZK-8 koloniýada 2,000 aýal saklanýar. Içeri Işler Ministrliginiň garamagyndaky Balkan welaýatynda ýerleşýän BLD-4 Derňew izolýatorynda
800 sany uly ýaşly we kämillik ýaşyna ýetmedik tussag saklanýar. Bu sana deslapky derňewdäki, tussag astyndaky, sud edilip, ýyl kesilen, emma entek düzediş koloniýalaryna geçirilmedikler hem girýär. Baýramalydaky terbiýeleýiş koloniýasy 142 oglany saklamaga niýetlenen. Halkara guramalar ol ýerde mydama 40-50 oglanyň saklanýandygyny habar berýärler. Habarlara görä, häkimiýetler DZK-8-de gyzlary uly aýallardan aýratyn jaýda saklaýarlar.

Her dürli keseller, hususan-da, inçekesel giňden ýaýran. Tussaglaryň sanynyň artykmaçlygy we jaýlaryň ýetmezçiligi sebäpli häkimiýetler sag adamlary inçekeselli we deri keselliler bilen bilelikde saklaýarlar, bu bolsa keselleriň ýaýramagyna ýardam berýär. Halkara Guramanyň wekili iň bärkisi Aşgabadyň golaýyndaky tussaghanalardaky inçekeselli tussaglary beýlekilerden aýry saklaýandyklaryny habar berýär.Häkimiýetler inçekesellileri doly barlagdan geçirip we deslapky bejergi berip, ondan soň beýleki tussaglaryň arasyna goşýandygyny tassyklasa hem, bu zatlaryň beýledigine şübhe bar. Hökümet inçekeselli tussaglary bejermek üçin olary Içeri Işler Ministrliginiň Marydaky ýörite keselhanasyna geçirýändiklerini we olar tussaglykdan boşandan soň hem öýlerinde bejergi alyp biler ýaly şertleri döredýändiklerini habar berýär.

Türmelerde berilýän naharlaryň ýokum derejesi juda pes we tussaglaryň köpüsi doýagaryn naharlanmaýar. Tussaglar türmede ýetmeýän naharyň öwezini garyndaşlarynyň yzyndan iberýän iýmitleri bilen doldurýarlar. Käbir tussaglar we olaryň maşgala agzalary käwagtlar ol iýmitleri türme işgärleriniň özlerine alýandyklaryny aýdýarlar. Agyz suwy baradaky maglumatlary tassyklap bolmady.

Administrasiýa: Garyndaşlarynyň sözlerine görä, käbir tussaglar yzyndan iberilen azyk önümlerini we dermanlary alyp bilmeýärler we tussaghananyň resmileri tarapyndan maşgala agzalary bilen duşuşmakdan mahrum edilýärler. Hökümet hakykatdan hem daşary ýurtly diplomatlara jenaýatda aýyplanýan öz ýurtlarynyň raýatlary bilen duşuşmaga mümkinçilik döredýär. Türmelerde hasap ýöredilişi barada maglumat gowuşmady. Häkimiýetler türmelerde we derňew izolýatorlarynda dini ygtykatlaryň berjaý edilýändigi we türmeleriň hem-de derňew izolýatorlarynyň ýagdaýyna yzygiderli gözegçilik edilýändigi hakynda maglumat bermedi. Zorlukly däl jenaýatlar üçin alternatiwalara şertli tussag etmeler, jerime we aýlyk zähmet hakyny tutmak ýaly zatlar girýär. Tussaglar boýunça ombudsmeniň bardygy ýa ýokdugy belli däl.

Garaşsyz monitoring: Awgust aýynda hökümet resmileri Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk hem-de Halkara Gyzyl Haç guramasynyň wekillerine Daşoguzdaky aýallar türmesine baryp görmäge rugsat berdi. Hökümet Noýabr aýynda ABŞ-nyň we Ýewropa Bileleşiginiň delegasiýalaryna tussaghanany görmäge rugsat berdi.

Ösüşler: Mart aýynda hukuk goraýjy guramalaryň işgärleri ÝHHG tarapyndan Londonda gurnalan türmeleri dolandyryşyň praktikasyna gatnaşdylar. Noýabr aýynda resmiler ÝHHG-nyň tussaglaryň hukuklary olary saklamagyň halkara ölçegleri baradaky geçiren bäş günlik türgenleşigine gatnaşdylar.
Ahal, Lebap we Mary welaýatlaryndaky tussaghanalarda şertleriň we iýmitiň biraz gowulanandygy barada habarlar bar.
2013-nji ýylda hökümet medisina klinikasyny, çaga dogrulýan palatany, dynç almaga we güýmenmäge ýerleri öz içine alýan aýallar üçin 2,500 orunlyk tussaghana açdy. Ol ýerde şeýle hem merkezi ýyladyş we sowadyş sistemasy bar. Ol ýerde tussaglaryň geýimi tikilýän kärhana işleýär we işleýän tussaglara zähmet haky tölenýär. Hökümet 2013-nji ýylda Jenaýat kodeksine işleýän tussaglara hökümet ýeňillilkerini, goşmaça paýok we döwlet pensiýasyny alyp biler ýaly degişli düzedişler girizdi.

d. Sebäpsiz tussag edilmeler we saklanmalar

Kanun sebäpsiz tussag edilmeleri we gorag astynda saklanmalary gadagan edýär, ýöne olaryň ikisi hem heniz hem uly mesele bolmagynda galýar.

Polisiýanyň we howpsuzlyk gulluklarynyň roly

Içeri Işler Ministrligi Milli howpsuzlyk meseleleri boýunça Milli Howpsuzlyk Ministrligi (MHM) bilen ýakyndan hyzmatdaşlyk edýän jenaýatçylyga garşy göreşýän polisiýanyň üstünden garaýar. MHM beýleki ministrliklerdäki wezipe çalşygynda rol oýnaýar we prezidentiň permanlaryny ýerine ýetirmäge ýardam edýär. MHM bilen jenaýatçylyga garşy göreşýän polisiýa hiç hili garawsyz hereket edýärler. 2007-nji ýylda döredilen raýatlaryň hukuk goraýjy guramalaryň eden-etdiligi boýunça şikaýatlara garaýan prezident komissiýasynyň hukuk goraýjy guramalar tarapyndan kanun bozmalara we şonuň netijesinde howpsuzlyk güýçleriniň işgärleriniň jogapkärçilige çekilmeleri ýaly maglumatlar gowuşmady.

Polisiýany we howpsuzlyk güýçlerini reformirlemek boýunça milli strategiýa ýok. Şeýle-de bolsa, Awgust aýynda hukuk goraýjy guramalaryň işgärleri ÝHHG-nyň adam hukuklary meselesinde halkara ölçegleri ulanmak boýunça geçiren seminaryna gatnaşdylar.

Tussag edilmeleriň gidişi we tussag astyndakylara çemeleşmeler

Şübhelenýäni jenaýat eden wagty tussag etmek üçin resmilere rugsat haty gerek däl. Baş prokuror saklanandan 72 sagadyň içinde tussag etmäge rugsat hatyny hokman bermeli. Eger derňew guramalary 10 günüň içinde saklanan adamyň günäsini subut edip bilmeseler, onda olar ony boşatmaly. Eger olar subutnama tapsalar, onda derňew iki aý dowam edip biler. Welaýat we milli derejedäki prokuror derňewi alty aýa çenli uzaldyp bilýär. Milli Baş prokuror we Baş prokuroryň orunbasary derňewiň möhletini aňry gitse bir ýyla çenli uzaldyp bilýär. Derňew tamamlanandan soň prokuror aýyplama netijesini taýýarlaýar we iş suda (kazyýete) geçirilýär. Umuman, sudlar bu düzgüne eýerýärler we prokuror, haýal etmän, tussag astyndakylary olara garşy bildirien aýyplamalar bilen tanyş edýär.

Jenaýat-prosessual kodeksi girew goýmak we güwä geçmek ýaly zatlary göz öňünde tutýar, ýöne weli resmi guramalar bulary ulanmaýarlar. Kanuna laýyklykda tussag edilenleriň resmi aýyplama bildirilen badyna öz saýlan aklawçysyna (adwokatyna) ýüz tutmaga haky bar, emma iş ýüzünde weli saklananlar haýdan-haý we yzygiderli aklawçylara ýüz tutup bilmeýärler. Howpsuzlyk gullugynyň wekilleri aklawçylar baradaky hukugy äsgermezlik edýärler we munuň milli aň-düşünjä gabat gelmeýändigini görkezýärler. Häkimiýetler belli-belli tussaglaryň maşgala agzalary bilen duşuşmagyna tutuş bir ýylyň dowamynda rugsat bermändirler. Käbir tussaglaryň maşgala agzalary olaryň nirede saklanýandyklaryny hem bilmeýärler. Daşky dünýä bilen habarlaşmak uly mesele bolup durýar. Häkimiýetleriň jenaýatçylyk adalaty boýunça hukuk proseduralaryny üpjün edişi aýdyň däl.

Eden-etdilikli tussag edilmeler: Kanun hökümete garşy islendik oppozisiýany watana garşy dönüklik diýip hasaplaýar. Dönüklik boýunça ýyl kesilenlere ömürlik tussag edilmek we amnistiýa ýa-da tussaglyk möhletiniň azaldylmak hukugyndan kesilmek howpy abanýar.
Ozallar hökümet öz pikirini ýa-da tankydy garaýşyny beýan edip bilenleri garşy döwlete dönüklik üçin däl-de, eýsem ykdysady we beýleki jenaýatlar boýunça tussag eýärdi we aýyplama bildirýärdi.

Eden-etdilikli tussag edilmeler barada habarlar boldy. Resmiler adam hukuklary boýunça aktiwistleri, dini toparlaryň we etniki azlyklaryň wekillerini, dissidentleri şeýle-de Hökümete Degişli Däl Guramalaryň (HDDG) daşary ýutrlular bilen aragatnaşyk saklaýan agzalaryny yzarladylar. Forum-18-iň habaryna görä, 5-nji Iýulda hukuk goraýjy guramalaryň işgärleri Jehowanyň Şaýady Bibi Rahmanowany, onuň adamsy Wepa Tywakowy we olaryň 4 ýaşly ogluny Daşoguzyň demirýol menzilinde sakladylar. 7-nji Iýulda tussaglykdan boşadylmagynyň öň ýanynda polisiýa Rahmanowa garşy güýç ulandy, Tuwakowy bolsa urup-ýenjipdir. 7-nji Awgustda häkimiýetler Rahmanowany Daşoguzdaky DZD-7 izolýatoryna saldylar. 18-nji Awgustda sud ony huligançylykda we polisiýa garşy güýç ulanmakda aýyplap, dört ýyl azatlykdan mahrum etmek barada höküm çykardy. 2-nji Sentýabrda şikaýat sudy bu hökümi ýatyryp, ýerine Rahmanowa üç ýyl şertleýin tussaglyk barada höküm çykardy hem-de ony tussaglykdan boşatdy.

Milli azlykdaky buluçlaryň hukugy boýunça aktiwist Mansur Mingelow türmede saklanmagynda galýar. HGGG (AI) habar bermegine görä, ol işiniň täzeden sökülmegini talap edip 19-njy Maý – 7-nji Iýun aralygynda açlyk yglan edipdir. Häkimiýetler onuň işine seredipdirler, emma weli türmeden boşatmandyrlar. Häkimiýetler ony ozal 2012-nji ýylda tussag edipdiler hem-de ýenjipdiler.

Oktýabr aýynda hökümet Jehowanyň Şaýatlary Jemgyýetiniň sekiz agzasyny tussaglykdan boşatdy. Olaryň köpüsi goşunda hökmany gulluk etmegi inkär edeni üçin tutulypdy.

Suddan ozalky tussag edilmeler: Umuman, kanun sud edilmezden ozal iki aýa çenli tussag astynda saklamaga rugsat berýär, ýöne käbir halatlarda ol möhlet Baş prokururyň rugsady bilen bir ýyla çenli uzaldylyp bilýär. Ownuk jenýatlar bilen bagly derňew üçin has gysga möhlet ulanylýar. Öten ýyl, ozalky ýyllardan tapawutlylykda, häkimiýetler kanunda derňew üçin goýberilýän möhletleri kän bozmadylar. Ozallar yzygiderli parahorluk we tagaşyksyz býurokratik prosessler sud seljerişliginiň köp wagtlaýyn yza süýşürilmegine alyp barýardy; hökümetiň parahorluga garşy tagallalaryna ýardam bermek we döwlet gullukçylarynyň başarnygyny ýokarlandyrmak üçin Döwlet gullugynyň akademiýasynyň döredilmegi şeýle yza süýşürmeleri, umuman alanyňda, aradan aýyrmaga ýardam etdi. Mejbury boýun almalar hem suddan ozal saklanmalaryň möhletiniň azalmagyna getirdi.

Amnistiýa: Baýdak güni mynasybetli, 19-njy Fewralda hökümet 859 sany tussagyň günäsini geçdi. Başga-da 2,194 tussag Konstitusiýa güni bilen baglylykda 18-nji Maýda günä geçişlige düşdi. Hökümet Iýul aýynda Gadyr gijesiniň öňüsyrasynda 1,104 tussagyň günäsini geçdi. Prezident Berdimuhamedow Oktýabr aýynda Garaşsyzlyk baýramy bilen baglylykda takmynan 1,300 tussagyň günäsini geçdi. Dekabr aýynda Bitaraplyk gününiň baýramy sebäpli 602 sany tussagyň hem günäleri geçildi. Neşekeşlik we ýarag bilen baglanyşykly ýyl kesilen tussaglaryň amnistiýa düşmäge haky ýok. Ýöne weli günä geçişlige hiç hili çäklendirmeler ýok, çünki amnistiýa we günä geçişlige aýry zatlar hökmünde garalýar.

e. Adalatly sud seljerişliginiň bolmazlygy

Kanun garaşsyz sud häkimiýetini yglan edýän hem bolsa, iş ýüzünde sud häkimiýeti ýerine ýetiriji häkimiýete boýun egýär. Ol ýerde prezidentiň bellän ýa işden aýran sudýalarynyň işi boýunça hiç bir kanuny gözegçilik ýok. Prezidentiň islendik sudýany wezipesinden boşatmaga doly ygtyýary bar. Sud häkimýeti hemme taraplaýyn parahor we täsirsiz hasaplanýar.

Sud proseduralary

Kanun hemme günälenýänlere degerli hukuk proseduralary, şol sanda açyk sud diňlenişigini, aýyplama materiallary bilen tanyşyp bilmekligi, şaýatlary we adwokaty çagyrmak, eger suda çekilýän muny başarmasa onda sud tarapyndan bellenen aklawçy-adwokaty çagyrmak hukugyny göz öňünde tutýar. Iş ýüzünde häkimiýetler köplenç bu hukuklary bozýarlar. Suda çekilýänler, köplenç, günäsizlik prezumpsiýasyny ulanyp bilmeýärler. Ol ýerde oturdaşlar sudy ýok. Hökümet köpçülige sud prosessleriniň köpüsine gatnaşmaga rugsat berdi, ýöne weli kabir sud diňlenişiklari, ylaýtanam, syýasy äheňde hasaplanýanlar, ýapyk ýagdaýda geçirildi. Günälenýänleri goramaga gatnaşan aklawçylaryň arasynda garaşsyz adwokatlar az boldy.
Jenaýat-prosessual kodeks aýyplanýanlara diňlenişige gatnaşmaga we islendik wagt öz aklawçysy bilen maslahatlaşmaga rugsat bermegi göz öňünde tutýar. Kanunda aýyplanýanyň öz aklawçysy bilen duşuşmaga haýsydyr bir çäklendirmeler ýok. Käbir halatlarda sud aýyplanýanlara özleriniň ýüzlerine durýan şaýatlara garşylyklaýyn sorag bermäge, günälenýänlere we olaryň aklawçylaryna resmi subutnamalary almaga rugsat bermeýär. Wagtal-wagtal sud adwokatlar tarapyndan hödürlenen we suduň kararyny üýtgedip biljek aklaýjy subutnamalary kabul etmekden ýüz öwürýär. Rus dilli aýyplanýanlara türkmen dilinde geçirilýän sud diňlenişiginde sud tarapyndan terjimeçi hödürlenmeýär.

Sud diňlenişiginde döwlet prokurorynyň hukuklarynyň aklawçylara garanyňda has uly bolmagy, aýyplanýan üçin suduň adalatly höküm çykarmagyny kynlaşdyrýar. Suduň stenogramma ýazgysy, ylaýtanam, aýyplanýanyň görkezmeleri rusçadan türkmençä terjime edilende, köplenç, ýalňyş ya-da doly däl bolýar. Aýyplanýanlar aşaky suduň kararyna ondan ýokardaky suda şikaýat edip we prezidente günäleriniň geçilmegini haýyş edip ýüz tutup bilýärler. Käbir ynamly çeşmelerden alnan habarlara görä, sudýalar we prokurorlar, köplenç, suduň gidişini hem-de gelinjek karary öňünden kesgitläp bilýärler.

Syýasy tussaglar we saklananlar

Oppozision toparlaryň we käbir halkara guramalarynyň ýurtda syýasy tussaglaryň hem-de syýasy sebäpler üçin saklananlaryň bardygy hakdaky beýannamalarynyň tersine, hökümet adamlary syýasy matlaplar sebäpli azatlykdan mahrum etmeýändigini tassyklaýar. Şeýle adamlaryň, şol sanda 2002-nji ýylda, hamala, ozalky prezident Nyýazowyň janyna kast etmekde aýyplanyp tussag edilenleriň sany nämälim bolmagynda galdy. Bir halkara wekiliň aýtmagyna görä, hökümet döwlet agdarlyşygynda aýyplanyp tussag edilen 104 adamyň 32-siniň Sentýabr aýynda boşadylandygyny tassyklaýar. Watana dönüklik etmeklikde aýyplanýanlara ömürlik tussaglyk möhleti garaşýar we olar amnistiýa düşmeýärler, emma weli prezident tarapyndan tussaglyk möhleti gysgaldylyp bilinýär.

Raýat sud proseduralary we gorag

Raýat sud sistemasy garaşsyz we bitarap däl, çünki hemme sudýalary prezident belleýär. Kanuna laýyklykda, jenaýatçylyk derňelen mahalyndaky toplanan subutnamalar “Jenaýat sudunda graždan iski” atlandyrylýan prosesde graždan iski üçin esas bolup biler. Ozallar graždan sudynda gerekli netijäni almak üçin para berilýändigi hakynda habarlar bardy. Aýratyn bir graždanin (raýat) bilen baglanyşykly gyzyklanmasy bolanda, döwlet guramalary bu meselede suda administratiw gysyş ulanýar. Suduň zorlukly kararlarynyň arasynda öýden göçürmek hakyndaky kararlar has köp ýerine ýetirildi.

Emlägiň gaýtarylyp berilmegi

Hökümet konfiskasiýa edilen hususy emlägi restitusiýa etmek we onuň öwezini dolmak baradaky kanuny yzygiderli ýerine ýetirmeýär. 2007-nji ýylda prezident Berdimuhamedow ýaşaýjylara başga jaý bermezden olaryň öýleriniň ýykylmajakdygyny yglan edipdi. Muňa garamazdan, hökümet ýylyň dowamynda deň derejeli öwezini dolmazdan, şäherleri täzelemek maksatnamasynyň çäklerinde has köp hususy jaýy ýykdy. Hökümet öýleri Aşgabatdaky we welaýatlardaky gurluşyk meýdançalarynda ýerleşýän adamlaryň şikaýatlaryna seretmek üçin pudagara komissiýa döretdi. Komissiýa gowuşan şikaýatlaryň sany we olara seredilişi barada maglumat ýok.

f. Şahsy we maşgala durmuşynyň, ýaşaýyş jaýynyň we hat alyşmagyň eldegrilmesizliginiň eden-etdilikli bozulmagy

Konstitusiýa we kanun bu zatlary gadagan edýär, ýöne weli iş ýüzünde häkimiýetler köplenç bu gadagançylyga boýun egmeýärler. Mahal-mahal häkimiýetler suduň sanksiýasy bolmazdan käbir adamlaryň öýlerini dökýärler. Kanun wezipeli adamlaryň, raýatlaryň, hökümetiň garşydaşlarynyň we hökümeti tankyt edýänleriň hem-de daşary ýurtlulryň edýän işlerine döwlet howpsuzlyk guramalary tarapyndan gözegçiligi kadalaşdyrmaýar. Howpsuzlyk gullugynyň işgärleri fiziki gözegçiligi, telefonlary diňlemegi, elektron diňleýji gurallary we şugulçylary (informatorlary) ulanýarlar. Häkimiýetler daşary ýurtlarda okaýan talyplaryň ene-atalaryna, eger çagalary daşary ýurtlular bilen dostlukly gatnaşyklaryny saklasalar, onda döwlet gullugynda işleýän hossarlarynyň öz iş orunlaryny ýitirjekdigi bilen haýbat atýarlar.

Habarlarda hökümetiň poçta bölümine gelen hatlary we posylkalary eýelerine gowşurmazdan ozal barlap görýändigi hem-de poçta bölümine gelen hatlaryň we posylkalaryň barlag üçin açyk bolmagyny talap edýändigini aýdylýar.

Häkimiýetler tarapyndan yzarlanýan, saklanan we tussag edilen adamlaryň maşgala agzalarynyň işden ýa okuw jaýlarindan çykarylýandygy barada habar berýärler. Häkimiýetler käwagt olaryň maşgala agzalaryny saklaýarlar we sorag edýärler.

2-nji seksiýa. Graždan (raýat) azatlygyna hormat goýulmagy, şol sanda:

a. Söz we metbugat azatlygy

Konstitusiýa söz we metbugat azatlygyny göz öňünde tutýar, ýöne weli iş ýüzünde hökümet bulara hormat goýmaýar.

Söz azatlygy: Syýasy partiýalar baradaky kanun olaryň ýygnaklaryna Merkezi Saýlaw Komissiýasynyň we Ýustisiýa (Adalat) ministrliginiň wekilleriniň gözegçilik etmegini talap edýär. Hökümet ýurda gelýän žurnalistlere we beýleki daşary ýurtlulara adam hukuklary boýnça tankydy bellikleri aýtmazlygy duýdurýar.

Metbugat azatlygy: Hökümet ýurtda çap edilýän kitaplaryň we metbugat neşirleriniň hemmesini diýen ýaly maliýeleşdirýär hem-de öz gözegçiliginde saklaýar. Ýylyň dowamynda neşir edilen “Rysgal” atly hepdelik gazet, esasan, hökümet gazetlerinde ýazylanlary gaýtalaýar ýa-da döwlet metbugat gullugynyň berýän habarlaryny çap edýär. Hökümet, özi tarapyndan rugsat edilen we döwlet gazetleriniň hukdaý-nazaryny gaýtalaýan “Zaman” atly türk hususy heşirinden özge, beýleki daşary ýurt metbugatynyň ýurda getirilmegini düýpli çäklendirýär

Hökümet ýerli radiony we telewideniýäni öz gözegçiliginde saklaýar, emma weli bütin ýurt boýunça daşary ýurt telewizion programmalaryny tutýan sputnik (emeli hemra) antennalary giňden ýaýran. Graždanlar şeýle-de hemralaryň kömegi bilen daşary ýurt radio programmalaryny hem diňleýärler.

Wagtal-wagtal syýasy däl daşary ýurt neşirleriniň bazarlarda peýda bolmagyna garamazdan, hökümet döwlete degişli däl guramalar üçin daşary ýurt neşirlerine abuna ýazylmagy gadagan edýär. Ýylyň dowamynda hökümet, köpçülige elýeterli bolmadyk, rus dilindäki neşirler bilen hökümet işgärlerini üpjün etdi. Aşgabat aeroprtunyň gümrük gullugynyň resmilari syýahatçylaryň (ýolagçylaryň) kitaplaryny we döwürleýin neşirlerini ellerinden alýarlar

Akkreditasiýa edilişine hiç hili garaşsyz gözegçilik ýok. Akkreditasion karty almak üçin kesgitlenen şertler, akkreditasiýa aljagyňa we syýasy matlaplar boýunça akkreditasiýadan mahrum edilmejegiňe hiç hili ynam ýok. Häkimiýetler ähli daşary ýurt habarçylarynyň akkreditasiýa üçin arza bermeklerini talap edýär. Olar daşary ýurt žurnalistlerine, diňe işlerini göz astynda saklap boljak belli-belli wakalary, ýagny halkara konferensiýalary we ýokary derejedäki duşuşyklary şöhlelendirmäge rugsat berýärler. Daşary ýurt metbugatynyň azyndan 7 žurnalisti akkreditasiýa aldy. Ýurtda Türkiýäniň habar serişdeleriniň sekiz habarçysy we olaryň hem azyndan dördüsiniň akkreditasiýasy bar diýip habarda aýdylýar. Birnäçe ýylyň dowamynda ençeme gezek akkreditasiýa barada arza bilen ýüz tutandygyna garamazdan, Azat Ýewropa/Azatlyk radiosy hökümetden jogap alyp bilmedi. Daşary ýurt metbugaty üçin işleýän 11 töweregi habarçy akkreditasiýasyz iş alyp barýar. Ýurda sapar eden daşary ýurt žurnalistleri resmi däl çeşmelerden maglumat almakçy bolanlarynda, özleriniň hereketleriniň we azatlyklarynyň çäklendirilýändiklerini habar berýärler.

Zorluk we yzarlamalar: Hökümetiň žurnalistleri, yzarlandygy we olara gözegçilik edendigi habar berilýär. Hukuk goraýjy guramalaryň işgärleriniň daşary ýurt metbugaty üçin žurnalistleri yzarlandyklary, olaryň telefonlarynyň diňlenendigi we ýurda gezelenç etmeginiň çäklendirilendigi barada habarlar boldy.

Ozalky ýyllardaky ýaly, hökümet belli wakalary beýan etmek üçin ýörite rugsat almaly edýär, şeýle-de wakalary hökümetiň görkezişi ýaly ýazmaly ýa görkezmeli. Hukuk goraýjy guramalayň işgärleriniň daşary ýurt metbugaty üçin işleýän žurnalistleri tussag edýändikleri hakynda hem habarlar bar.

Senzura we mazmuny boýunça çäklendirmeler:Kanun senzurany gadagan edýär we maglumat almaga, ony ýaýratmaga rugsat berýär.Ýöne häkimiýetler Kanuny doly derejede ulanmaýarlar. Hökümet gazatleriň senzurasyny dowam edýär we oppozision syýasy garaýyşlaryň hasabatyny hem-de prezidenti islendik görnüşde tankytlamagy gadagan edýär. Häkimiýetler tarapyndan jezalandyrylmagyndan çekinip, ýerli žurnalistler we daşary ýurtly habarçylar öz-özlerini senzura edýärler.

Içerki çap ediş we göçüriş işlerini kadalaşdyrmak üçin, hökümet ähli çap ediş, göçüriş işlerini amala aşyrýan guramalardan öz abzallaryna lisenziýa almagy we olary hasaba goýmagy talap edýär. Hökümet ýolbaşçylar tarapyndan oňlanmaýan mowzuklardan başga zatlary, şol sanda, çeper eserleri hem çap etmäge rugsat bermeýär.

Mutbugat azatlygyny giňeltmek ugrunda çäreler

2013-nji ýylda Köpçilikleýin Metbugat Serişdeleri baradaky Kanun senzurany gadagan edýär we maglumat toplamak we ýaýratmak azatlygyny öpjün edýär. Ýöne weli bu Kanun doly güýjünde ulanylmaýar. Hökümet resmileri we döwlete degişli metbugatyň wekilleri ÝHHG tarapyndan geçirilen Köpçülikleýin Metbugat Serişdeleri (KMS) we žurnalistika boýunça türgenleşik okuw kurslarynyň bäşisine gatnaşdylar.

Internet azatlygy

Raýatlaryň elektron poçtasyny we Internetdäki hereketlernii hökümet öz gözegçiliginde saklady. Internete girilýän derwezeleri we Aragatnaşyk ministrligi tarapyndan ýöredilýän programma üpjünçiliginde (softwerlerinde) hasaba alnan (registrasiýa edilen) Internet protokol adresine degişli ençeme serwerlere MHM-niň kontrollyk edendigi hasabatlarda bellenýär. Programma üpjünçiligine (softwere) edilen kontrollyk hökümete Internet protokolynda alnyp barylan ( geçirilen) sesleri ýazga almak, mikrofonlary we kameralary işletmek hem-de basylan klawişalaryň hasabyny ýöretmek mümkinçiligini döretdi. Häkimiýetler belli-belli ynjyk websaýtlara , şol sanda YouTube we Façebook saýtlaryna girişi ýapdy.

Halkara Telekommunikasiýa Birleşiginiň maglumatlaryna görä, Interneti ilatyň diňe 5 göterimi ulanyar. Habarlarda el telefonlary arkaly Interneti ulanýanlaryň sanynyň ep-esli kändigi aýdylýar, ýöne bu baradaky resmi maglumat elýeterli bolmady.

Akademik azatlyk we medeni çäreler

Hökümet akademiki gatlakda hökümeti ýa-da prezidenti tankytlamaga we syýasy tarapdan ynjyk hasaplaýan hukuk deňeşdirmeleri, taryh, etnikara gatnaşyklar we teologiýa (dini taglymat) ýaly ugurlar boýunça barlaglary azaltdy. Prezidentiň Daşary Ýurt Diplomlaryny Resmileşdirmek (ykrar etmek) baradaky 9-njy Ýanwarda gol çeken Permany hökümete her ýylyň Ýanwar we Iýul aýlarynda daşary ýurt diplomlaryny ykrar etmäge mümkinçilik berdi.
Alan daşary ýurt diplomlaryny resmileşdirmek üçin, okuwy tamamlanlar özleriniň üç arkasy baradaky maglumatly arza ýazmaly we degişli hünäri boýunça Türkmen uniwersitetinde ekzamen tabşyrmaly. Bu tagaşyksyz talaplar sebäpli Daşary ýurt diplomlylaryň köpüsi öz diplomlaryny Bilim Ministrliginde resmileşdirip we hökümet edaralaryne işe ýerleşip bilmändiklerini habar berýärler.
Käbir adamlar diplomy resmileşdirmek üçin ministrligiň işgärleriniň para talap edýändiklerini aýdýarlar.

Hökümet döwlet teatrlarynda daşary ýurt pýesalarynyň we spektakllarynyň goýulmagyna berk gözegçilik edýär
 Kinolary, eger olar daşary ýurt ilçihanalarynyň sponsorlygynda bolmasa, diňe türkmençe terjimeleri bilen görkezmeklik rugsat edilýär.
Medeniýet ministrligi ähli köpçülikleýin çäreleri, şol sanda sergileri, aýdym-saz, sungat we medeni çäreleri öz senzurasy hem-de gözegçiligi astynda saklaýar.

b. Parahatçylykly ýygnaklar we birleşmeler azatlygy

Ýygnaklar azatlygy

Konstitusiýa we kanun ýygnaklaryň azatlygyny kepillendirýän hem bolsa, iş ýüzünde hökümet bu hukuklary çäklendirýär. Häkimiýetler ýylyň dowamynda köpçülikleýin ýygnaklara, demonstrasiýalara, ylaýtanam, eger hasaba alynmadyk guramalar tarapyndan gurnalýan bolsa, rugsat bermediler.

Birleşikler azatlygy

Konstitusiýa we kanunçylyk birleşikler azatlygyny kepillendirýän hem bolsa, iş ýüzünde hökümet bu hukugy çäklendirýär. Kanun ähli Hökümete Degişli Däl Guramalaryň (HDDG) Adalat ministrliginde hasaba alynmagyny, şeýle-de ähli daşary ýurtlardan alynýan kömekleriň Daşary işler ministrliginde hasaba alynmalydygyny talap edýär. Hasaba alynmadyk HDDG-niň döredijiligi jerime, gysga wagtlaýyn tussaglyk we emlägiň konfiskasiýa edilmegi bilen jezalandyrylýar.

Halkara guramalar hasaba alnan 112 HDDG-nyň diňe birnäçesini garaşsyz gurama hökmünde kabul etdiler.
HDDG hasaba durmaga synanyşýan guramalar üçin hökümetiň her hili administratiw bökdençlikler döredýändigini habar berýärler. Käbir goşmaça kagyzlar birnäçe gezek tehniki sebäplere görä yzyna gaýtaryldy. Käbir hasaba alynmaga garaşýan guramalar işlerini başga ýollar bilen amala aşyrýarlar, ýagny ozal hasaba alnan guramalaryň bir bölümi hökmünde iş alyp barýarlar, beýlekileriň bolsa işleri wagtlaýynça togtadylan ýa-da çäklendirilen. Hökümet ýylyň dowamynda üç sany HDDG-ny hasaba alandygyny Oktýabr aýynda habar berdi we olaryň aglaba döredijiligi sport we güýmenje çäreleri bilen baglanyşykly.

Bökdençlikleriň hataryna Ýustisiýa ministrliginiň agzalarynyň guramalaryň geçirýän ýygnaklaryna gatnaşyp bilmegi we guramalaryň öz planlaşdyran işleri barada hökümete hasabat bermegidir. HDDG baradaky Maý aýynda kabul edilen Kanun Guramany esaslandryjynyň ýurduň raýaty bolmalydygy hakyndaky talaby aýyrdy we guramany esaslandyrmak üçin 400 sany agzanyň ýeterlikdigini belledi. Kanun şeýle-de goşmaça serişdeleri almagy, saýlawly wezipelere öz dalaşgärlerini hödürlemegi rugsat berýär. Bu bolsa daşary ýurtly HDDG esaslandyrmaga mümkinçilik döredýär.

c. Din azatlygy

Döwlet Departamentiniň Halkara Din Azatlygy Baradaky Hasabatyna seret: www.state.gov/j/drl/irf/rpt/.


d. Göçmek azatlygy, adamlaryň ýurduň içinde ýerini çalyşmagy, bosgunlary we watansyz adamlary goramak

Konstitusiýa we kanunçylyk bir ýerden başga ýere gitmekde doly azatlygy göz öňünde tutmaýar.

Ýurt içinde göçmeklik: Kanun içerki pasporty we ýaşamaga rugsat hatyny talap edýär. Daşary ýurtlylara serhetýaka ýerlere barmak üçin ýörite rugsat haty gerekli bolup galdy.

Graždanlar (raýatlar) goşa graždanlykda (raýatlykda) bolup bilmeýärler we bu talap wagtal-wagtal barlanýar. Muňa garamazdan, Iýun aýynda kabul edilen Kanun, eger ol 2003-nji ýyla çenli alynan bolsa, onda goşa graždanlykdaky adamlara, Türkmenistanyň pasportyny almaga we Rus pasportyny edinmäge rugsat berýär. Bu Kanunyň ýerine ýetirilişi yzygiderli häsiýetde bolmady.

Daşary ýurda syýahat: Hökümetiň daşary ýurda gitmäge gadagançylyk sanawynyň bardygyny inkär etmegine garamazdan, käbir adamlaryň ýurtdan çykmagyny gadagan etdi. Human Rights Watch guramasynyň habaryna görä, 10-njy Aprelde häkimiýetler Ruslan Tyhbatulline öz dogany, Adam Hukuklary barada Türkmen inisiatiwasynyň ýolbaşçysy Farid Tuhbatullin bilen duşuşmak üçin Stambula gitmäge rugsat bermediler. Farid Tuhbatullin 2008-nji ýylda türmeden boşadylandan soň Awstriýada ýaşaýar.

2005-nji ýylyň Migrasiýa baradaky kanuny, döwlet syrlaryna dahylly bolan, şahsy maglumatlary galplaşdyran, agyr jenaýat eden, gözegçilik astynda saklanýan, adam söwdasynyň pidasy bolmagy mümkin, ozal gitjek bolýan ýurdunyň kanunlaryny bozan ýa-da syýahaty döwletiň bähbitlerine ters gelýän islendik adamynyň daşary ýurda syýahatyny gadagan edýär. Döwlet syrlaryndan habarly bolan döwlet ulgamynyň ozalky işgärleri hökümetde işden aýrylandan soň, bäş ýylyň dowamynda daşary ýurda gidip bilmeýärler. Kanun häkimiýetlere prezidentden günä geçişlige mynasyp bolanlary iki ýylyň dowamynda daşary ýurda goýbermezlige rugsat berýär. Kanun şeýle-de hökümete belli ugurlar we hünärler boýunça bilim almagy gadagan etmege mümkinçilik berýär. Bu kanun studentleriň bilim almak üçin daşary ýurtlara gitmekleriniň öňüni almak üçin ulanylýar.

Sürgün: Kanun içerki sürgün üçin belli-belli şahslary iki ýyldan bäş ýyla çenli bellenen ýerde ýaşatmagy göz öňünde tutýar.

Bosgunlary goramak

Formal taýdan (kagyz ýüzünde) bosgun statusyny bermegiň düzgüni bar, ýöne iş ýüzünde ol hereket etmeýär. Hökümet 2009-njy ýylda Birleşen Milletler Guramasynyň Bosgunlar Boýunça Baş Komissarynyň (BMGBBBK) öňünde bosgunlaryň statusyny kesgitlemegi boýun aldy. Hökümet bosgun satusynyň berilmegine garaşýan adamlara goldaw berýän çäreleri işläp düzmedi we bu mesele boýunça iş alyp barýan gulluk döretmedi. BMGBBBK Türmenistanyň ýurisdiksiýasyna girizmek üçin 2009-njy ýyla çenli bosgun statusyny alanlara bosgunlyk barada şahadatnama berýär.
BMGBBBK-nyň şahadatnamasyny alan bosgunlar her ýyl olary hökümet edarasynda uzaltmaly. Ýurtda BMGBBBK-nyň şahadatnamasyny alan 45 sany adam bar.

Iýun aýynda hökümet bosgunlara Halkara Raýat Awiasiýasynyň talaplaryna laýyk gelýän mugt biometriki şahadatnama we ýolagçy dokumentlerini alar ýaly degişli Kanuna düzedişler girisdi.

Gaçybatalga (başpena) almak: Ýurduň kanuny gaçybatalga ýa bosgun statusynyň berilmegini göz öňünde tutýar, hökümet hem bosgunlary goramak çärelerini işläp düzdi. 2005-nji ýyldan bäri ýurt hiç kime gaçybatalga bermedi.

Yzyna gaýtarylmak: Hökümet öz ýurtlarynda jynsy, dini, graždanlygy ýa-da haýsy-da bolsa bir sosial topara degişlidigi üçin janyna ýa azatlygyna howp abanýan we BMG BBBK-nyň bosgun mandaty bolanlaryň hiçisiniň ýurtdan çykarylmandygyny beýan edýär.

Watansyz Adamlar

Graždanlyk ene-atanyň haýsy-da bolsa biriniň graždanlygyndan gelip çykýar. BMG BBBK-nyň maglumatlaryna görä, watansyz bolmak howpy abanýan 8,320 sany adam bar. Bu san resmi taýdan tassyklanmady. Graždanlygy ýok bosgunlar baradaky maglumat elýeterli bolmady. Hökümetiň graždanlyga dalaş edýänlerden özge ýurduň graždany däldigini subut etmek talaby dokumentsiz adamlara graždan bolmaklyga böwet bolýar. Muňa garamazdan, hökümet BMG BBBK bilen hyzmatdaşlyk etdi we Iýun aýynda graždanlygy ýok 786 adama raýatlyk berdi.

Watany ýok dokumentsiz adamlaryň sosial töleg we bilim almaga hem-de işe girmäge hukuklary ýok.

3-nji bölüm. Syýasy hukuklara hormat: Raýatlaryň hökümeti çalşyp bilmek hukugy.

Raýatlar özlerini dolandyrýan hökümeti erkin we adalatly saýlawlar arkaly çalşyp bilmeýärler. Konstitusiýa ýurdy prezident dolandyryşly dünýewi respublika diýip yglan edýär. Ol hökümetiň şahalarynyň ygtyýarlyklarynyň bölünmegini göz öňünde tutýar, emma weli häkimiýetiň köp ygtyýarlyklary prezidentiň elinde jemlenen. Iş ýüzinde, ozalkysy ýaly, prezidentiň ýurduň içinde çäklendirilmedik ygtyýarlyklary bar.

ÝHHG-nyň maglumatlaryna görä, saýlaw kanuny ÝHHG-da kabul edilen ölçeglere gabat gelmeýär.

Saýlawlar we syýasy durmuşa gatnaşmak

Häzirki saýlawlar: prezidentlik saýlawlary 2012-nji ýylda geçirildi, ýöne barybir ÝHHG-nyň synçylar toparyny ýaýbaňlandyrmaga mümkinçilik bolmady. ÝHHG-nyň demokratik institutlar we adam hukuklary boýunça býurosy (DIAHBB) özüniň 2011-nji ýylyň Dekabr aýyndaky hasabatynda esasy azatlyklaryň çäklendirilmegi, syýasy plýuralizmiň bolmazlygy, şeýle-de demokratik saýlawlary geçirmek boýunça ýurduň hukuk esaslaryny ÝHHG-nyň öňünde alan borçlaryna laýyklykda ýerine ýetirmekde ösüşiň ýoklugy sebäpli synçylary ibermek saýlawlar üçin peýdaly bolmaz diýip hasaplaýar. Hökümet ÝHHG-dan saýlawlara synçylary ibermegi haýyş etmedi, emma ýurt Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygyna 2012-nji ýylda başlyklyk edeni üçin, bu gurama saýlaw uçastoklaryny çäklendirilmedik derejede barlap bilmeýän we ahli zady öz içine alýan hasabaty düzmeýän uly bolmadyk topary ýollady.

2013-nji ýylda hökümet Merkezi saýlaw komissiýasynyň işini kadalaşdyrýan, saýlawçylaryň hukuklaryny kesgitleýän we saýlawlary tertipleşdirýän täze saýlaw kodeksini işe girizdi.

Hökümet 2013-nji ýylda Milli Mejlise saýlawlar geçirdi. Oňa taryhda ilkinji gezek ýene-de bir partiýanyň, ýagny Senagatçylar we Telekeçiler partiýasynyň wekilleri gatnaşyp, milli derejede bäsleşdiler. Türkmenistan resmi taýdan ÝHHG-nyň synçylarynyň iberilmegini haýyş etdi. 2013-nji ýylyň Awgust aýynda ÝHHG-nyň Adam hukuklary boýunça býurosy (AHBB) tarapyndan synçylary ibermekligiň zerurlygy ýok diýlip bellenen hem bolsa, Býuro gözegçilik etmek üçin 15 adamdan ybarat topary ýollady.
AHBB-nyň şol saýlawlar barasyndaky hasabatynda saýlawlaryň berk gözegçilik edilýän syýasy giňişlikde, esasy saýlaw hukuklaryna hormat goýulmaýan şertlerde geçirilendigi bellenýär. Şeýle-de hasabatda ikinji partiýanyň bardygyna garamazdan, saýlawçylaryň syýasy alternatiwany gözlemäge mümkinçiligi bolmady diýilip bellenýär.
ÝHHG-nyň Parlament assambleýasy Ýewropaly parlamentarilerden 8 adamy öz içine alýan 12 adamdan ybarat topar iberdi. Şol bir wagtyň özünde, GDA dokuz döwletiň wekillerinden ybarat 68 synçyny ýollady.

Noýabr aýynda ýerli geňeşlere saýlawlar geçirildi, ýöne weli oňa garaşsyz synçylar syn etmediler.

Syýasy partiýalar we birleşmeler: Kanun Adalat ministrligine hasaba almakda we häkimiýetlere partiýanyň ýygnaklaryna gözegçilik etmekde giň ygtyýarlyklary berýändigi üçin, hakykatdan hem garaşsyz partiýalara özlerini hasaba aldyrmak we dalaşgärleri hödürlemek işinde juda uly kynçylyklar döredýär. Kanun dine, sebite, käre esaslanýan, şeýle-de ahlak düzgünlerini kemsidýän partiýalary döretmegi gadagan edýär. Kanun partiýanyň hökümet tarapyndan ýapylmagyna nähili şikaýat edip bilýändigini düşündirmeýär. Hökümet Maý aýynda adamlara öz dalaşgärlerini saýlawly wezipelere hödürlemäge mümkinçilik döredýän HDDG barada kanun kabul etdi. Sentýabr aýynda hökümet üçünji – Oba hojalyk partiýasyny hasaba aldy.
 Hökümet ÝHHG-na Kanuny hünärmenlerçe teswirlemäge (kommentirlemäge) rugsat berdi.

Döwletiň köpçülikleýin maglumat serişdeleri diňe prezident Berdimuhamedowyň we onuň Demokratik partiýasynyň, Senagatçylar we telekeçiler partiýasynyň, Oba hojalyk partiýasynyň, söwda we hünärmenler birleşiginiň işini şöhlelendirýär.

Ol ýerde garaşsyz syýasy toparlar ýok. Üç sany hasaba alnan partiýa bar, olaryň biri agalyk ediji Demokratik (ozalky kommunistik), hökümetiň howandarlygyndaky Senagatçylaryň we Telekeçileriň partiýasy we täze hasaba alnan, hökümete garawly Oba hojalyk partiýasy.
Hökümet resmi taýdan syýasy partiýalara agza bolmagy gadagan etmeýär, ýöne kimdir biriniň görkezilen üç partiýadan başga partiýanyň agzasydygyny görkezýän hiç hili habar ýok. Hökümet ýurduň daşynda hereket edýän Türkmenistanyň Milli Demokratik Hereketine, Türkmenistanyň Respublikan partiýasyna we Watan partiýasyna ýurduň içinde iş alyp barmaga ýol bermedi.

Aýallaryň we azlyklaryň gatnaşmagy: 125 orunlyk ýerli mejlisiň başlygyny hem öz iýine alýan 33 sany aýal agzasy bar. Aýallar hökümetde käbir görnükli orunlary, şol sanda Mejlisiň başlygynyň orunbasary, Ministrler kabinetiniň Başlygynyň medeniýet, telegepleşikler we metbugat boýunça orunbasary, Bilim ministri, Döwlet arhiwiniň direktory ýaly wezipeleri eýeleýärler.

Hökümet döwlet wezipelerine bellemekde etnik Türkmenleri has ileri tutýar, ýöne weli etniki azlyklaryň wekilleri hem hökümetde birnäçe ýokary derejeli wezipeleri eýeleýärler. Ýurduň iň uly taýpasy, prezidentiň Teke taýpasynyň wekilleri ýurduň syýasy we medeni durmuşynda iň görnükli rollary oýnaýarlar.

4-nji bölüm. Parahorluk we Hökümetde aýdyňlygyň ýoklugy

Kanun parahorluk üçin jenýat jogapkärçiligini göz öňünde tutýandygyna garamazdan, hökümetiň bu kanuny degerli derejede ulanyp bilmeýändigi hem-de wezipeli adamlaryň hiç bir garawsyz parahorluk bilen meşgullanýandygy habar berilýär. Parahorluk howpsuzlyk güýçlerinde, sosial we ykdysady ulgamlarda hem bar. Parahorlugy gylawlandyrýan sebäpleriň hataryna biri-biriňe gol ýapmak, aýdyňlygyň we hasabatyň ýoklugy, hökümetiň parahorlugy paş edýänlerden öç almak howpy ýaly zatlary goşmak bolar. “Azatlyk öýi” guramasynyň we Dünýä bankynyň Döwlet dolandyrylyşynyň netijeliligi barada berýän maglumatlaryna görä, ýurtda parahorluk babatynda çynlakaý meseleler bar.

Parahorlyk: Baş prokuratura we Milli howpsuzlyk ministrligi hökümetiň parahorluga garşy göreşiniň öň hatarynda durýarlar. Ozalky ýyllardan tapawutlylykda, hökümet emeldarlary parahorlykda aýyplanyp öz wezipelerinden boşadylmadylar. Hökümet resmileri ÝHHG tarapyndan parahorlyga we bikanun pullary resmileşdirmek (ýuwmak) boýunça gurnalan üç seminara gatnaşdylar.

Maliýe maglumatlaryň aýdyňlygy: Kanun wezipä saýlanan ýa bellenen adamlardan öz girdeijilerini we toplan pullary baradaky maglumaty açyp görkezmegi talap etmeýär. Maliye maglumatlarynyň açyklygy hakyndaky talaplar aýdyňlyk baradaky halkara ölçeglere laýyk gelmeýär. Hökümet kärhanalary, hatda öz daşary ýurtly hyzmatdaşlary üçin hem hasabat taýýarlamaýarlar. Maliýe barlaglaryny halkara derejede ykrar edilmedik ýerli auditorlar geçirýärler.

Köpçüligiň maglumat alyp bilmegi: Köpçülikleýin maglumat serişdeleri (KMS) baradaky Kanun hökümetiň maglumatlaryny almagay göz öňünde tutýan hem bolsa, ol maglumat akkreditirlenen (hasaba alnan) KMS-iň üsti bilen soralan hem bolsa, köpçülik hökümetiň maglumatlaryny alyp bilmeýär. Häkimiýetler aýratyn alnan bir maglumaty, onuň döwlet syrydygyny aýdyp, bermekden saklanýarlar. Käbir statistiki maglumatlar hem döwlet syry hasaplanýar. Ol ýerde köpçülige demografik maglumatlar açylyp görkezilmeýär,resmiler bolsa ykdysady we maliýe görkezijileri döwlet syýasatyna görä çap edýärler.

5-nji seksiýa. Häkimiýetleriň halkara we hökümete degişli däl guramalaryň bolup biläýjek adam hukuklarynyň bozulmalaryny derňeýşine gatnaşygy.

Hökümetiň beýle guramany hasaba almakdan ýüz öwreni we hasaba alynmadyk guramanyň işini bikanun hasaplaýany üçin , ol ýerde içerki adam hukuklary boýunça Hökümete Degişli Däl Gurama (HDDG) ýok. Häkimiýetler ýylyň dowamynda syýasy däl sosial we medeni guramalaryň işini gözegçilik astynda saklamagyny dowam etdiler.

BMG we beýleki guramalar: Hökümetiň adam hukuklary boýunça guramalara, şol sandaÝHHG-na we BMG-na ýurtda hemişelik wekilhana açmaga rugsat bermegine garamazdan, ol ýerde adam hukuklary boýunça hiç bir HDDG-nyň hemişelik wekilhanasy bolmady. Hökümet ÝHHG-nyň tussaglaryň, aýallaryň hukugy, din, metbugat azatlygy boýunça ýörite wekillerine ýylyň dowamynda ýurda aýlanmaga we seminarlar geçirmäge rugsat etdi. Hökümet Halkara Migrasiýa boýunça Halkara Guramanyň we BMG BBBK-nyň edarasy bilen adam hukuklary baradaky maglumatlaryň elýeterli bolmagy baradaky meselelerde hyzmatdaşlyk etdi.
Hökümet tarapyndan söz, metbugat we birleşmeler azatlygynyň çäklendirilmegi halkara guramalara hökümetiň adam hukuklary babatynda alyp barýan syýasatyna we işlerine baha bermäge uly päsgelçilik döredýär.

Hökümet ÝHHG-nyň edarasyna päsgelçiliksiz barmaga rugsat etdi. Hökümetiň lapykeç adamlary halkara guramalaryna barmakdan saklajak bolmagy ýaly habarlar gelip gowuşmady.

Hökümetiň Adam hukuklary baradaky düzümleri (guramalary): Demokratizasiýany goldamak we adam hukularyna gözegçilik etmek üçin 1996-njy ýylda hökümet tarapyndan döredilen Demokratiýa we adam hukuklary instituty garaşsyz bir düzüm däl. Onuň raýatlar üçin kompensasiýa almak mümkinçiligi çäklendirilen. Şeýle-de bolsa, ol (institut) ýylyň dowamynda käbir raýatlaryň hukuk meselelerini gozgamak boýunça näresmi ombudsmeniň roluny oýnady. Türkmenistanyň Adam hukuklaryny berjaý etmek baradaky halkara borçlarynyň ýerine ýetirilişine gözegçilik edýän pudagara komissiýa ýylyň dowamynda halkara guramalaryň adam hukuklary boýunça beren çäkli görkezmelerini amal etmek ugrundaky meselelere garamak üçin ýylda iki gezek duşuşyk geçirýär. Şol wagtky prezident Nyýazow 2005-nji ýylda adam hukuklaryny goramak bilen bagly kanunlara gözegçilik etmek üçin adam hukuklaryny we azatlyklary goramak boýunça parlament komitetini döredipdi.

6-njy bölüm. Diskriminasiýa, jemgyýetde ýanalma we adam söwdasy

Kanun jynsy, maýyplygy, dili, etnik azlygy ýa-da sosial derejesi bilen bagly diskriminasiýany gadagan edýänem bolsa, diskriminasiýa, şeýle-de aýallar bilen bagly zorluk ozalkysy ýaly mesele bolup galýar.

Aýallar (aýal-gyzlar, zenanlar)

Zorlamak we öý-içeri sütem: Aýaly zorlamak kanuna garşy we 3 ýyldan 10 ýyla çenli azatlykdan mahrum etmek jezasyny we jerimäni göz öňünde tutýar. 14 ýaşyna ýetmedikleri zorlamak 10 ýyladan 25 ýyla çenli azatlykdan mahrum etmegi göz öňünde tutýar. Zorlamak bilen bagly hasabaty ýöretmek we zorlamanyň bardygyny boýun almakdaky öňden galan ters pikirler bu meseläniň möçberini kesgitlemegi kynlaşdyrýar.

Kanun öý-içeri sütemi, şol sanda aýalyň öz adamsy tarapyndan süteme sezewar edilmegini gadagan edýär. Jeza, çekilen ejire we salnan ýara bagly jerimeden başlap 15 ýyla çenli azatlykdan mahrum etmegi göz öňünde tutýar.
Öý-içeri sütemiň bardygyny käbir üzlem-saplam habarlar görkezýär, ýöne weli ejir çekenler öz hukuklaryny bilmeýärler ýa-da adamsy we onuň garyndaşlary tarapyndan sütemiň köpelmeginden heder edýärler.

Öý-içeri sütemi boýunça birnäçe sud diňlenişigi we olar barada metbugatda käbir habarlar boldy. 2012nji ýylda Keýik Okara atly HDDG, ÝHHG-nyň ýardam bermegi bilen maşgaladaky sütemiň pidalaryny penalaýan düşelge jaýyny açdy. Şol gurama maşgala süteminiň pidalary üçin “gyzgyn liniýa” gurnady, şeýle-de maşgala sütemine sezewar bolanlara mugt ýuridik konsultasiýa we psihologiki kömek berýär. HDDG şeýle-de köpçülik üçin maşgaladaky sütem meselelerine degişli habarlylygy artdyrmak üçin ýörite seminarlar geçirildi. Aýallaryň Aşgabatdaky bir resmi we beýleki sebitlerdäki birnäçe näresmi toparlary maşgaladaky sütemiň pidalaryna ýardam berdiler.

Aýallary jyns organlarynyň kesilmegi: Hiç bir kanun Aýallaryň jyns organlaryny kesmegi gadagan etmeýär, ýöne beýle kesilmeler barada hiç hili habar hem bolmady.

Beýleki howply adatlar: Hiç bir kanun adamlyň wepat bolany üçin töleg almagy we namys üçin öldürmekligi gadagan etmeýär. Ýöne weli beýle işler barada habarlar hem ýok.

Jynsy süýkeniş: Jynsy ymtylyşy gadagan edýän belli bir kanun ýok we iş ýerinde jynsy ymtylyşlar bolup gecçendir öýdülýär, ýöne ol barada habarlar hem ýok.

Köpelmek (çaga dogurmak)hukuklary: Jübütleriň we aýry-aýry adamlaryyň näçe çaga, haýsy ýygylykda we möhletde dogurmagy diskriminasýasyz, mejbur edilmesiz we sütemsiz erkin hem-de jogapkärli planlaşdyrmaga hukuklary bar.

Göwreliligiň öňüni alyşyň häzirki zaman serişdeleri erkekler üçinem, aýallar üçinem elýeterli. Aýallar etraplaryň köpüsinde çaga dogurmanka we dograndan soňky bejergini almak üçin çaga dogrulýan öýlere baryp bilýärler. Oba ýerlerinde ýaşaýan aýallaryň göwreliligiň öňüni almaga we çaga dogrulýan öýlere gitmäge mümkinçiligi çäkli boldy.
BMG-nyň ilat fondunyň 2014-nji ýylda dünýäniň ilaty baradaky hasabatyna laýyklykda, aýallaryň 51 göterimi göwreliligiň öňüni alyşyň häzirki zaman serişdelerini haýsy-da bolsa bir görnüşde ulanýar.
Öňden gelýän ters pikire eýerip, ärli aýallaryň köpüsi maşgalany planlaşdyrmagyň usullaryny ulanmaga garşy bolýarlar. BMG-nyň ilat fondunyň maglumatyna görä maşgalanay planlaşdyrmaga isleg bildirýän aýallaryň 13 göterimine beýle hyzmat elýeterli bolmady.

Diskriminasiýa: Kanun boýunça aýallaryň maşgalada, emläkde we sud sistemasynda deň hukugy bar. Mejlisiň adam hukuklary we azatlyklar boýunça komiteti adam hukiklary, gender kanunçylygy, täze okuw maksatnamasyna laýyklykda täze gender soraglarynyň milli we halkara jyns kanunçylygyna laýyklykda býulleteniň yzygiderli çap edilmegine jogap berýär. Aýallaryň kanun boýunça erkekler bilen deň derjede zähmet haky, kredit almaga, biznese başlamaga we ony alyp barmaga, döwlet işinde işlemäge hukugy bar. Ýöne muňa garamazdan, öňden dörän ters medeni pikir zerarly, aýal –gyzlar kemsitmelere gabat gelýärler. Işe alýanlar göwrelilik we çaga seretmek bilen bagly, hamala, önümçiligi peseltmezlik maksady bilen, erkekleri işe alanlaryny gowy görýärler. Aýallar döwlet ykdysady kärhanalaryny dolandyryşyň ýokary gatlaklarynda ýeterlik derejede ýokary wezipeleri eýelemeýärler we olar, esasan, saglygy goraýyş, bilim, hyzmat ediş wezipelerinde işleýärler. Hökümet aýallaryň hatarly we ekologik taýdan howpsuzlygy üpjin edilmedik käbir işlerde işlemegini gadagan edýär. (7.d bölüme seret)
Hökümet aýallara garşy diskriminasiýa baradaky ýüzlenmeleri we hasabatlary kabul etmeýär. Aýallaryň kanuny hukuklary boýunça ýörite hökümet edarasy ýok, emme weli, aýallaryň kanuny hukuklary meselesi boýunça hökümet bilen bagly HDDG we Demokratiýa we adam hukuklary boýunça milli institut iş alyp barýar.

Çagalar

Aprel aýynda Bilim ministrligi UNICEF-iň gatnaşmagynda çagalara ýaramly diýip hasaplanýan mekdepleriň ýedisini belledi we şeýle mekdepleriň sany 33-e ýetdi. Maý aýynda hökümet Kanuna çagalary terbiýelemekde ene-atalaryň hukuklary hem-de borçlary baradaky goşmaçalary girizdi. 2013-nji ýylyň bu kanuny döwletiň ýaşlar bilen bagly syýasatyna gabat gelýär. Ol ýaşlar diýip 14-30 ýaş aralygyndaky adamlary belleýär we 15 sany esasy maksady jar edýär. Olar ýaş adamlaryň döwletiň sosial, ykdysady, syýasy we medeni durmuşyna doly derejede gatnaşyp biler ýaly şertleri döretmegi, ýaşlaryň hemmetaraplaýyn terbiýe almagyny we olaryň hukuklarynyň hem-de azatlyklarynyň berjaý edilmegini göz öňünde tutýar.

Çagalaryň saglygy bilen baglanyşykly meselelerde hökümet belli bir işleri ýola goýdy, şol sanda UNICEF we beýleki halkara guramalar bilen çagalaryň saglygyny gowulandyrmak maksatnamalary boýunça hyzmatdaşlyk etdi.

Çaga dogulanyny hasaba almak: Kanuna laýyklykda, çaganyň raýatlygy onuň ata-enesiniň raýatlygyndan gelip çykýar. Eger çaga hemişelik ýaşaýjynyň derejesi bar, graždanlygy (raýatlygy) ýok adamlardan doglan bolsa, onda çaga ýurduň graždany hasaplanýar.

UNICEF özüniň 2014-nji ýylda ýaýradan “Çagalar dünýäsi” atly hasabatynda 2012-nji ýylda çagalaryň 96 göteriminiň dogulyşy hasaba alyndy diýip belledi.

Bilim: 12-nji synpa (klasa) çenli bilim almak mugt, hökmany we hemmetaraplaýyn. Barybir, käbir oba ýerlerinde ata-eneleriň öýde işletmek üçin dokuz ýaşdan başlap gyzlary mekdepden alyp galýandyklary barada habarlar bar.

Çagalara ýowuz daramak: Çagalara ýowuz daramak bilen bagly birnäçe habarlar gelip gowuşdy. BMG-nyň çagalaryň hukugy boýunça komiteti hökümetden ýurtdaky çagalaryň ýagdaýy barada täzelenen maglumaty sorady. Maglumatda maşgala we beýleki ugruna seretmelerde, kämillik ýaşyna ýetmediklere adalatly sudy üpjün etmeklikde, çagalara zabun çemeleşmäniň öňüni almakda, olaryň saglygynda, sanitariýa şertlerinde hem-de agyz suwy bilen doly üpjünçiliginde, biliminde, maýyp çagalarda we olary goramagyň ýörite çärelerinde tagallalary jemlemegi maslahat berdi. Hökümet tarapyndan bu meselä 1-nji Dekabra çenli jogap berilmedi.

Çagalaryň nikalaşmagy: Nika baglaşmagyň aşaky çägi 18 ýaş bolup durýar. UNICEF-iň 2014-nji ýyl hasabatyndaky maglumatlara görä, nikalaryň 7 göterimi ýaşy ýetmedikler tarapyndan baglanyşylýar.

Aýal-gyzlaryň jyns agzalarynyň kesilip aýrylmagy: Hiç bir kanun aýallaryň jyns organlarynyň kesilmegini gadagan etmeýär, beýle hadysalar barada habarlar hem bolmady.

Çagalaryň seksual ekspluatasiýasy(jynsy taýdan ulanylmagy): Razylygyň kanuny çägi 16 ýaş. Kanun reklama ýa söwda üçin neşirler, kino we wideo görnüşinde pornografik materiallary we serişdeleri taýýarlamak hem-de pornografik häsiýetli, şol sanda çagalar bilen bagly, zatlary öndürmekligi we ýaýratmaklygy gadagan edýär. Interpolyň hasabatynda Jenaýat Kodeksi ýaşy ýetmedikleri jelepçilige çekmeklige jenaýat jogapkärçiligini girizýär” diýip bellenen.

Çagalaryň halkara derejede ogurlanmagy: Ýurt çagalaryň halkara derejede ogurlanmagy baradaky 1980-nji ýylyň Gaaga konwensiýasynyň agzasy bolup durýar. Degişli ýurtlar boýunça maglumat almak üçin Döwlet Departamentiniň hasabatyna seret: travel.state.gov/content/childabduction/english/country/Turkmenistan.html.

Antisemitizm

Çen bilen 300 töweregi ýewreý , esasan, Aşgabatda ýaşaýar, ýöne olaryň guramalaşdyrylan ýewreý obşinasy (jemgyýeti) ýok. Ol ýerde hiç hili antisemit hereketler bolmady.

Adam söwdasy (gaçakçylygy)

Döwlet Departamentiniň Adam gaçakçylygy baradaky hasabatyna seret:
www.state.gov/j/tip.

Maýyp (Şikesli) adamlar

Kanun önümçilikde, bilimde, medisina hyzmatynda we beýleki döwlet hyzmatlarynda fiziki, sensor, intellektual (aň) we psihiki (ruhy) ýetmezçiligi bolan adamlaryň kemsidilmegini gadagan edýär. Şeýle-de bolsa, maýyplar öňden gelýän pikirler esasynda diskriminasiýa bilen ýüzbe-ýüz bolýarlar we olary işe almaklykdan, bilim we medisina kömegini bermekden yzygiderli ýüz öwürýärler.

Hökümet çäkli mümkinçilikleri bolan adamlara kömek pullaryny we pensiýalary töleýär. Hökümet kömek puluny alýan inwalidleri (maýyplary) işleýän adam hasaplaýar we ýurtdaky iň kän iş orunly hökümetdäki işlere dalaşgär hökmünde garamaýar.
Käbir mümkinçilikleri çäkli bolan talyplar bilim alyp bilmediler, çünki ýokary hünärli mugallymlar we maýyplar üçin serişde ýetmezçilik etdi. Maýyp talyplar ýokary okuw jaýlaryna alynmadylar. Hökümet mümkinçilikleri çäkli, şol sanda ruhy taýdan näsazlykly çagalaryň, eger mümkin bolsa, bilim we hünär almagyny üpjin eder ýaly mekdep-internatlara ýerleşdirdi. Ýöne bu işler durmuşa geçirilmedi. Mümkinçilikleri çäkli adamlar üçin mekdepler hemme uly şäherlerde bar. Reabilatasion (täzeden sagaldyş) merkezli mekdep-internatlar her bir welaýatda hem-de Aşgabatda bar. Sentýabr we Oktýabr aýlarynda hökümet Aşgabatda we welaýatlaryň her birinde gurlan alty sany ýöriteleşdirilen bilim berýän we saglyga garaýan merkez açdy. Her merkez 420 sany mümkinçiligi çäkli talyby okatmaga niýetlenen.

Kanun täze gurulýan jaýlary mümkinçilikleri çäkli adamlar girip biler ýaly edip gurmaklygy talap edýän hem bolsa, bu talaplar ýerine ýetirilmeýär we köne jaýlara ýörite girelge edilmän galdy. Belli bir ölçegiň ýoklugy netijesinde, käbir täze binalaryň pandus-girelgeleri nädogry. Sosial üpjünçilik ministrligi mümkinçiligi çäkli adamlaryň hukugy üçin jogap bermeli. Ministrlik HDDG-lara mümkinçiligi çäkli adamlara kömek edýän çäreleri geçirmekde guramaçylyk kömegini bermeli. Kanun hemmelere, şol sanda mümkinçilikleri çäkli adamlara hem saýlawlara gatnaşmaga hukuk berýär.

Milli/Jynsy/Etnik azlyklar

Kanun ähli raýatlar üçin deň hukuklary we azatlyklary göz öňünde tutýar. Azlykdaky toparlar medeni çäreler geçirmek üçin, HDDG hökmünde hasaba durmaga synanyşdylar, ýöne weli ýylyň dowamynda azlykdaky toparlaryň hiç birisine hasaba durmak başartmady.

Kanun türkmen dilini resmi dil diýip kesgitleýär, şeýle-de, özge azlyklaryň diliniň hukugyny hem göz öňünde tutýar. Hökümetiň resmi işleri doly türkmen diline geçirmäge synanyşýan wagtynda, paýtagtyň söwda işlerinde we gündelik durmuşynda rus dili agdyklyk edýär. Hökümet ministrlikleriň işgärlerinden öz hünärleri boýunça türkmen dilinde ekzamen bermegi talap edýär we ony tabşyryp bilmedikleri işinden çykarýar. Hökümetiň türkmen dilini bilmeýänler üçin ony öwretmek mümkinçilikleri, okuw-görkezme esbaplary diňe başlangyç we orta mekdep derejesinde bar.
 
Türkmen dilini gürlemeýänler işde olar üçin höweslendirmeleriň we ýokarlanmagyň ýolunyň ýapykdygyny we türkmen dälleriň diňe sanlyjasynyň ministrliklerde ýokary wezipe eýeleýändiklerini habar berýärler. Käbir halatlarda, hökümetdäki wezipä dalaşgärler öz milli gelip çykyşy barada, üç arka ata-babasy bilen bagly maglumat bermeli boldular. Hökümetde iş ýerleri azaldylanda, ilki bilen türkmen däller nyşana alynýar.

Jemgyýetde Seksual oriýentasiýasy we gender chalshmak üçin yzarlanmalar, kemsidilmeler we zor salynmalar

Birmeňzeş jynsdakylaryň seksual (jynsy) gatnaşyklary Jenaýat kodeksiniň pederastiýa (beçebazlyk) maddasy boýunça bikanun hasaplanýar we iki ýyla çenli azatlykdan mahrum etmek jezasy bar hem-de onuň üstüne ýene 2 ýyldan 5 çenli zähmet-düzediş koloniýasyna hem iberilip bilýär. Kanunyň beýleki bölümlerinde beçebazlyk hadysalary gaýtalanan halatynda, kämillik ýaşyna ýetmedikler bilen gomoseksual hereketlere girendigi üçin ýa-da gomoseksual gatnaşyklar arkaly SPID-i ýa başga bir wenerik ýokanç keseli ýaýradandygy üçin 20 ýyla çenli azatlykdan mahrum edilmek jezasy bar. Kanunda aýallaryň arasyndaky seksual gatnaşyklar barada hiç zat ýok. Diskriminasiýa garşy kanunlar lezbiýankalara, geýlere, biseksuallara we transgenderlere (LGBT) degişlilikde ulanylmaýar. Jemgyýetçilik transgenderleri kabul etmeýär we hökümet hem olaryň hukuklaryny goramaýar.

LGBT-niň wekilleriniň tussag edilendigi, olara haýbat atylandygy barada habarlar boldy. LGBT wekilleriniň işe ýerleşmekde, öý-öwzar, raýatlygy ýoklary ýerleşdirmek meselelerinde, bilim ýa medisina kömegini almakda diskriminasiýa sezewar bolýandygy sebäpli, seksual oriýentasiýasy ýa-da gender çalyşmagy bilen baglanyşykly zorlukly hereketler ýa-da hukuklaryň bozulmagy ýaly zatlar barada resmi maglumat alynmady. Birmeňzeş jynsdakylaryň jynsy gatnaşyklary adaty jemgyýetde gadagan mowzuk bolmagynda galdy we , belki, şonuň üçin beýle habarlar bolmady.

Beýleki jemgyýetçilik zorluklary ýa-da diskriminasiýa
Dini azlykdakylaryň, şol sanda Jehowanyň Şaýatlarynyň diskriminasiýa duçar edilýändigi barada habarlar boldy. Hökümet bu hereketlere biperwaý garady.

7-nji seksiýa. Zähmetkeşleriň hukuklary

a. Birleşme azatlygy we kollektiwleýin gepleşikler geçirmek

Kanun işgärleriň profsoýuzlara (kärdeşler bileleşigine) girmäge we iş berijiler bilen kollektiwleýin şertnama düzmäge bolan hukugyny goraýar. Kanun işgärlere (zähmetkeşlere) iş taşlaýyşlar geçirmäge rugsat bermeýär. Kanun profsoýuzlaryň agzalaryna we guramaçylaryna garşy diskriminasiýany gadagan etmeýär. Diskrininasiýa baradaky şikaýatlara seretmekligiň usullary işläp düzülmedik we kanun täzeden işe dikeldilmegi göz öňünde tutmaýar.

Hökümet birleşmeler azatlygyny oňlamaýar we degerli kanunlary ulanmaýar. Bar bolan profsoýuzlaryň hemmesi hökümetiň garamagynda we özleriniň döredijiliginde hiç hili garaşsyz erki ýok. Hökümet hususy adamlara garaşsyz profsoýuzlary döretmäge rugsat bermeýär.

b. Mejbury we hökmany zähmetiň gadagançylygy

Kanun mejbury we hökmany zähmetiň ähli görnüşlerini gadagan edýär. Kanun mejbury zähmeti adam we söwdasynda güman edilýänleri derňemegi, adalatly yzarlamagy we jeza bermegi göz öňünde tutýar. Gaýtadan işe ýerleşmegiň mümkinçilikleri juda ujypsyz. Kanun bozulanda iş berijä 2000 manat ($700) jerime ýa-da işi togtatmak jezasyny göz öňünde tutýar. Iş ýüzünde bu kanun yzygiderli ulanylmaýar.
Hökümet adam söwdasy bilen meşgullanýanlary yzarlap jeza berýändigini mälim edýär. Şahsy gurluşyklarda işleýän işçiler mejbury zähmetiň nyşanalary bolup durýarlar. Şeýle-de uly adamlaryň pagta meýdanlarynda mejbury işledilýändigi barada habarlar gowuşdy.

Şeýle-de, Döwlet Departamentiniň adam söwdasy baradaky hasabatyny görüp bilersiňiz: www.state.gov/j/tip.

c. Çaga zähmetiniň gadagançylygy we işe ýerleşmegiň iň aşaky (minimal) ýaş çägi

Çagalar üçin işe ýerleşmegiň iň aşaky ýaş çägi 16 ýa-da dokmaçylyk, gurluşyk, metal işläp bejermek we himiki maddalar bilen iş salyşmak ýaly agyr senagat işlerinde bolsa 18 ýaş. Barybir, 15 ýaşy dolan ýetginjek ata-enesiniň we profsoýuz guramasynyň razyçylygy bilen, her gün 4 sagatdan 6 sagada çenli işläp bilýär, ýöne weli beýle rugsatlaryň alynýan halatlary seýrek bolýar. Kanun 16-18 ýaş aralygyndaky çagalara her gün 6 sagatdan köp işlemegi gadagan edýär. Şeýle-de, kanun çagalary iş wagtyndan daşary hem-de agşam sagat 10-dan ir sagat 6-a çenli işletmegi gadagan edýär we olary iş ýerinde ezilmeklikden goraýar. Prezidentiň çaga zähmetini ähli pudaklarda gadagan edýän permany çagalaryň pagta ýygymyna gatnaşmaklygyna rugsat bermeýändigini anyklaşdyrýar.
Çaga zähmeti gadagançylygy bilen baglanyşykly barlaglaryň netijesinde, düzgüni bozanlara 2000 manat ($700) jerime salnyp ýa-da iş berijiniň önümçiligi üç aýa çenli togtadylyp bilinýär.
Käbir çagalaryň goşmaça gazanç etmek üçin ýa-da ene-atasynyň ýerine pagta ýygandygy barada habarlar boldy. Ýöne weli çagalaryň mejbury ýagdaýda pagta ýygandyklary barada tassyklanan habar alynmady.

Adalat Ministrligi we Baş prokuratura Zähmet kodeksiniň çaga zähmetini gadagan edýän bölümini degerli derejede ulandy.

d. Zähmetde we önümçilikde diskriminasiýa

Kanun milleti, jynsy, dili, maýyplygy, SPID statusy, sosial statusy bilen bagly diskriminasiýany gadagan edýär. Kanun seksual aýratynlygy bilen bagly diskriminasiýany gadagan etmeýär. Hökümet bu kanunlary üstünlikli ulanyp bilmeýär. Käbir hökümet wezipelerine ýerleşmek üçin dil boýunça ekzamen we üç arkaň barada maglumat talap edilýär.
Zähmet pudagynda diskriminasiýa jynsy, dili we maýyplygy boýunça dowam edýär. (№-6 njy bölüme seret).
Ol ýerde içerki migrantlaryň diskriminasiýasy bilen bagly habarlar bolmady.

e. Zähmetiň kabul edip boljak şertleri

Hemme pudaklarda aýlyk zähmet hakynyň iň aşaky möçberi 485 manat ($170). Girdejiniň garyplyk çägi baradaky resmi maglumatlar elýeterli bolmady. Norma boýunça iş hepdesiniň dowamlylygy 40 sagat we dynç günlerini göz öňünde tutýar. Kanun iş sagadyndan artyk we baýramçylyklardaky zähmet üçin tölegiň adatdakydan iki esse artyk tölenmelidigini tassyklaýar. Iş sagadyndan artyk zähmet ýylyň dowamynda 120 sagatdan artyk bolmaly däl we yzly-yzyna gelýän iki günde 4 sagatdan geçmeli däl. Kanun göwreli aýallary, 3 ýaşyna çenli çagasy bar eneleri, 16 ýaşa çenli maýyp çagasy bar eneleri, iki we ondan köp çagaly ýalňyz ata-eneleri iş sagadyndan artyk işlere çekmekligi gadagan edýär.

Kanun döwlet gullukçylaryna her ýyl azyndan 30 gün, ähli görnüşdäki okuw jaýlarynyň mugallymlaryna 45 gün we professorlara hem 55 gün tölenýän zähmet rugsadyny göz öňünde tutýar. Kanun ýaş çatynjalara we olaryň ata-enelerine toýa taýýarlyk üçin 10 günlük tölenýän zähmet rugsadyna rugsat berýär. Işgärler aradan çykan ýakyn garyndaşlaryny jaýlamak bilen bagly ýas çärelerini geçirmek üçin hem 10 günlik tölenýän zähmet rugsadyny alyp bilýärler. 62 ýaşy dolan raýatlaryň goşmaça üç gün tölenýän zähmet rugsadyny almaga haky bar.

Hökümet zähmet şertlerinde saglygy goramagyň we howpsuzlygyň anyk ölçeglerini bellemedi. Döwlet zähmet inspeksiýasy ýok. Ýöne weli, döwlet profsoýuzlary tarapyndan hakyna tutulan we döwlet pudaklarynda iş şertlerini gowulandyrmak barada teklipler bermäge hakly 14 sany zähmet inspektory bardy. Kanun boýunça, profsoýuz inspektorlarynyň jerime töletmäge haky ýok.

Hökümet öz işgärlerinden we hususy sektorda işleýänlerden her gün 10 sagat ýa-da 6-njy gün tölegsiz işlemegi talap edýär. Habarlarda hususy pudakda işleýänleriň şenbe günleri azyndan ýarym gün işleýändikleri görkezilýär. Iş sagadyndan artyk zähmet üçin we zähmet rugsady bilen bagly tölegleri kadalaşdyrýan kanunlar netijeli ulanylmaýar. Prezidentiň permany bilen Ýanwar aýynda aýlyklar 10 göterim ýokarlandyryldy. 2013-nji ýylda hökümet zähmet kanunçylygyna düzedişler girizip, howply hasaplanýan işlerde zähmet çekýänlere goşmaça hak tölener ýaly, goşmaça zähmet rugsady beriler ýaly hem-de möhleti dolmazdan pensiýa çykyp biler ýaly şertler döretdi.

Gurluşyk we köne zawodlaryň senagat işgärleri howply şertlerde işleýärler we hususy gorag (howpsuzlyk) serişdeleri bilen üpjün edilmeýärler. Oba hojalygynyň käbir işgärleri defoliantlar we meýdanlary mehanizasiýalaşdyrylan pagta ýygymyna taýýarlamak bilen bagly ekologik taýdan howpsuz däl şertlerde işlemeli boldular. Işgärler özleriniň saglygyna ýa howpsuzlygyna wehim salynýan wagty hem indiki gezek işe ýerleşmegine zyýansyz işden ýüz öwürip bilmeýärler. Iş bilen bagly ölüm-ýitimler we şikesler baradaky statistika elýeterli bolmady.