Skip Global Navigation to Main Content
Skip Breadcrumb Navigation
Esasy hasabatlar

Türkmenistanda 2015-nji ýylda adam hukuklary barada hasabat

Jemleýji netije

Konstitusiýanyň Türkmenistany dünýewi we prezident dolandyryşly hem-de demokratik döwlet diýip yglan edýändigine garamazdan, awtoritar hökümetli ýurt prezident Gurbanguly Berdimuhamedowyň we onuň ýakyn töwereginiň gözegçiligi astynda. 2012-nji ýylyň Fewral aýynda geçirilen saýlawlardan soň, Berdimuhamedow öz wezipesini saklap galdy. Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasynyň Demokratik Institutlar we Adam Hukuklary Býurosy syýasy bäsdeşligiň çäklidigini belledi. Graždan häkimietler Howpsuzlyk güýçleriniň üstünden degerli gözegçilik edýärler.

Adam hukuklary babatyndaky esasy meseleler eden-etdilikli tussag etmelerden, gynamalardan hem-de raýat hukuklaryny äsgermezlik etmeklikden, şol sanda, söz, metbugat azatlygyny, ýygnaklary we bir ýerden başga ýere gitmekligi çäklendirmekden we raýatlaryň erkin hemp-de adalatly saýlawlar arkaly hökümeti çalşyp bilmek mümkinçiliginiň ýoklugyndan ybarat bolup durýar.

Adam hukuklary boýunça beýleki dowam edip gelýän meseleleriň hataryna adalatly sud diňlenişiginiň bolmazlygy, şahsy durmuş, öý işleri we hat alyşmak ýaly zatlara eden-etdilikli gatyşmaklyk; aýallary äsgermezlik etmek we olara garşy zorluk; adam söwdasy we işgärleriň guramalara birleşmegini çäklendirmek ýaly zatlar girýär.

Howpsuzlyk we hökümetiň beýleki ýörite gulluklary garawsyz hereket edýärler. Ol ýerde hökümet resmileriniň haýsy-da bolsa biriniň adam hukuklaryny bozmak meselesinde jezalandyrylandygy barada habarlar bolmady.

1-nji seksiýa. Şahsyýetiň eldegrilmesizligini hormatlamak, şol sanda

a. Eden-etdilikli ýa bikanun jandan mahrum etmek

Bu ýerde hökümetiň ýa-da onuň wekilleriniň eden-etdilikli hereketleri ýa bikanun adam öldürendigi barada hiç hili habar gelip gowuşmady.

b. Ýitirim bolmalar

Bu ýerde syýasy äheňde ýitirim bolmalar barada hiç hili habar bolmady.

c. Gynamalar we beýleki ynsan mertebesini kemsidýän çemeleşmeler we jezalar

Konstitusiýanyň hem-de kanunyň beýle hereketleri gadagan edýändigine garamazdan, Halkara Günä Geçiş Guramasy (Amnesti International) güýç ulanyjy guramalaryň şübhelenýänleri, tussag edilenleri, hökümeti tankyt edýänleri günäni boýun aldyrmak üçin urup-ýenjip gynaýandyklaryny habar berýär. Gynamalaryň hataryna jyns organlaryny atagzy bilen çekip, elektrik toguna tutmak, oturgyjyň aýagy bilen hem-de suwly plastik çüýşe bilen urmak ýaly zatlar girýär.

Kanun boýunça, hökümet harby gullukçylaryň saglygyny goramagy we ýaşaýşyny üpjün edýär. Barybir, harby gullukçylar täze gullukçylaryň ozal gulluk edip ýörenler tarapyndan ynsan mertebesini kemsidiji hereketlere, şol sanda zabun çemeleşmelere sezewar edilýändiklerini habar berýärler. Şol bidüzgünçilik sebäpli 2014-nji ýylda täze gulluga çagyrylanlaryň iki sanysynyň ölendigi güman edilýär. Emma weli ýylyň dowamynda ölüm-ýitim barada hiç hili habar berilmedi. Harby gullukçylar käbir halatlarda resmileriň hyýanatçylyklary derňändiklerini, bidüzgünçiligiň pidalaryny gözden geçirip, günäkärleri jezalandyrandygyny aýdýarlar. “Dedowşina,” esasan, Aşgabadyň çäklerinden daşarda köp ýaýran.

Türmeleriň, koloniýalaryň, derňew izolýatorlarynyň ýagdaýy

Türmeler we koloniýalar antisanitar, bolmalysyndan has köp adamly, zabun we durmuş üçin howply ýagdaýda. Käbir ýerlerde, mysal üçin, Lebap welaýatynda ýerleşýän LBK-12 umumy düzgünli koloniýada tussaglar tomusda örän yssy we gyşda hem juda sowuk aýylganç howa şertlerinde ýaşaýarlar. Tussaglaryň türme işgärleri we beýleki tussaglar tarapyndan urlup-ýenjilýändigi barada tassyklanmadyk maglumatlar bar.

Fiziki ýagdaýlar: Tussaglygyň ortaça möhleti, tussaglaryň, şol sanda kämillik ýaşyna ýetmedik tussaglaryň sany baradaky resmi maglumatlar elýeterli bolmady. Deslapky derňew izolýatorlarynda saklanýanlar, esasan, sud edilip, ýöne heniz koloniýalara iberilmediklerden ybarat. Alty sany derňew izolýatory 1120 adamy saklamaga niýetlenen, ýöne olarda saklanýanlaryň sany has köpdir diýilip çaklanylýar.

Balkan welaýatynda ýerleşýän, Içeri Işler Ministrliginiň garamagyndaky BLD-4 derňew izolýatorynda uly ýaşlylaryň, ýetginjekleriň , sud edilip, ýöne entek koloniýalara iberilmedikleriň bile saklanýandygy habar berilýär.

Her dürli keseller, hususan-da, inçekesel giňden ýaýran. Tussaglaryň sanynyň artykmaçlygy we jaýlaryň ýetmezçiligi sebäpli häkimiýetler sag adamlary inçekeselliler we deri keselliler bilen bilelikde saklaýarlar, bu bolsa keselleriň ýaýramagyna getirýär. Bir Halkara Guramanyň wekili iň bärkisi Aşgabadyň golaýyndaky tussaghanalarda häkimiýetleriň inçekeselli tussaglary beýlekilerden aýry saklaýandyklaryny habar berýär. Içeri Işler Ministrligi Daşoguzdaky aýallar koloniýasynda inçekesellileriň sag tussaglardan aýry saklanýandygyny beýan edýär. Häkimiýetler inçekesellileri doly barlagdan geçirip we deslapky bejergi berip, ondan soň beýleki tussaglaryň arasyna goşýandygyny tassyklasa hem, bu zatlaryň beýledigine şübhe bar. Hökümet inçekeselli erkek tussaglary bejermek üçin olary Içeri Işler Ministrliginiň Marydaky ýörite keselhanasyna geçirýändiklerini we olar tussaglykdan boşandan soň hem öýlerinde bejergi alyp biler ýaly şertleri döredýändiklerini habar berýär.

Türmelerde berilýän naharlaryň ýokum derejesi juda pes we tussaglaryň köpüsi doýagaryn naharlanmaýar. Tussaglar türmede ýetmeýän naharyň öwezini garyndaşlarynyň yzyndan iberýän iýmitleri bilen doldurýarlar. Käbir tussaglar we olaryň maşgala agzalary käwagtlar ol iýmitleri türme işgärleriniň özlerine alýandyklaryny aýdýarlar. Agyz suwy baradaky maglumatlary äşgär edip bolmady.

Administrasiýa: Garyndaşlarynyň sözlerine görä, käbir tussaglar yzyndan iberilen azyk önümlerini we dermanlary alyp bilmeýärler hem-de tussaghananyň resmileri tarapyndan maşgala agzalary bilen duşuşmakdan mahrum edilýärler. Hökümet hakykatdan hem daşary ýurtly diplomatlara jenaýatda aýyplanýan öz ýurtlarynyň raýatlary bilen duşuşmaga mümkinçilik döredýär. Türmelerde hasap ýöredilişi barada maglumat gowuşmady. Häkimiýetler türmelerde we derňew izolýatorlarynda dini ygtykatlaryň berjaý edilýändigi we türmeleriň hem-de derňew izolýatorlarynyň ýagdaýyna yzygiderli gözegçilik edilýändigi hakynda maglumat bermedi. Zorlukly däl jenaýatlar üçin alternatiwalara şertli tussag etmeler, jerime we aýlyk zähmet hakyny tutmak ýaly zatlar girýär. Tussaglar boýunça ombudsmeniň bardygy ýa ýokdugy belli däl.

Garaşsyz monitoring: Sentýabr aýynda hökümet resmileri diplomatik korpusyň wekillerine Daşoguzdaky aýallar türmesine baryp görmäge rugsat berdi.

Ösüşler: Ahal, Lebap we Mary welaýatlaryndaky düzediş edaralarynda tussaglaryň saklanyşynyň we berilýän azyk önümleriniň hiliniň gowulanandygy barada habarlar boldy.

d. Sebäpsiz tussag edilmeler we saklanmalar

Kanun sebäpsiz tussag edilmeleri we gorag astynda saklanmalary gadagan edýär, ýöne olaryň ikisi hem henize çenli uly mesele bolmagynda galýar.

Polisiýanyň we howpsuzlyk gulluklarynyň roly

Içeri Işler Ministrligi Milli howpsuzlyk meseleleri boýunça Milli Howpsuzlyk Ministrligi (MHM) bilen ýakyndan hyzmatdaşlyk edýän jenaýatçylyga garşy göreşýän polisiýanyň üstünden garaýar. MHM beýleki ministrliklerdäki wezipe çalşygynda rol oýnaýar we prezidentiň permanlaryny ýerine ýetirilmegini üpjün edýär. MHM we jenaýatçylyga garşy göreşýän polisiýa hiç hili garawsyz hereket edýär. 2007-nji ýylda döredilen raýatlaryň hukuk goraýjy guramalaryň eden-etdiligi boýunça şikaýatlara garaýan prezident komissiýasynyň hukuk goraýjy guramalar tarapyndan kanun bozmalara we, şonuň netijesinde, howpsuzlyk güýçleriniň işgärleriniň jogapkärçilige çekilmeleri ýaly maglumatlar gowuşmady.

Polisiýany we howpsuzlyk güýçlerini reformirlemek boýunça milli strategiýa ýok.

Tussag edilmeleriň gidişi we tussag astyndakylara çemeleşmeler

Şübhelenýäni jenaýat eden wagty tussag etmek üçin resmilere rugsat haty gerek däl. Baş prokuror saklanandan 72 sagadyň içinde tussag etmäge rugsat hatyny hokman bermeli. Eger derňew guramalary 10 günüň içinde saklanan adamyň günäsini subut edip bilmeseler, onda olar ony boşatmaly. Ýöne weli häkimiýetler bu düzgüni doly berjaý etmeýärler. Eger olar subutnama tapsalar, onda derňew iki aý dowam edip biler. Welaýat we milli derejedäki prokuror derňewi alty aýa çenli uzaldyp bilýär. Milli Baş prokuror we Baş prokuroryň orunbasary derňewiň möhletini, aňry gitse, bir ýyla çenli uzaldyp bilýär. Derňew tamamlanandan soň prokuror aýyplama netijesini taýýarlaýar we iş suda (kazyýete) geçirilýär. Umuman, sudlar bu düzgüne eýerýärler we prokuror, haýal etmän, tussag astyndakylary olara garşy bildirien aýyplamalar bilen tanyş edýär.

Jenaýat-prosessual kodeksi girew goýmak we güwä geçmek ýaly zatlary göz öňünde tutýar, ýöne weli resmi guramalar bulary durmuşa geçirmeýärler. Kanuna laýyklykda, tussag edilenleriň resmi aýyplama bildirilen badyna öz saýlan aklawçysyna (adwokatyna) ýüz tutmaga haky bar, emma iş ýüzünde weli saklananlar haýdan-haý we yzygiderli aklawçylara ýüz tutup bilmeýärler. Howpsuzlyk gullugynyň wekilleri aklawçylar baradaky hukugy äsgermezlik edýärler we munuň milli aň-düşünjä gabat gelmeýändigini görkezýärler. Häkimiýetler belli-belli tussaglaryň maşgala agzalary bilen duşuşmagyna tutuş bir ýylyň dowamynda rugsat bermändirler. Käbir tussaglaryň maşgala agzalary olaryň nirede saklanýandyklaryny hem bilmeýärler. Daşky dünýä bilen habarlaşmak uly mesele bolup durýar. Häkimiýetleriň jenaýatçylyk adalaty boýunça hukuk proseduralaryny üpjün edişi aýdyň däl.

Eden-etdilikli tussag edilmeler: Kanun hökümete garşy islendik oppozisiýany watana garşy dönüklik diýip hasaplaýar. Dönüklik boýunça ýyl kesilenler üçin ömürlik tussag edilmek we amnistiýa ýa-da tussaglyk möhletiniň azaldylmak hukugyndan kesilmek howpy bar. Ozallar hökümet öz pikirini ýa-da tankydy garaýşyny beýan edip bilenleri döwlete dönüklik üçin däl-de, eýsem ykdysady we beýleki jenaýatlar boýunça tussag eýärdi we aýyplama bildirýärdi.

Eden-etdilikli tussag edilmeler barada habarlar boldy. Resmiler adam hukuklary boýunça aktiwistleri, dini toparlaryň we etniki azlyklaryň wekillerini, dissidentleri, şeýle-de Hökümete Degişli Däl Guramalaryň (HDDG) daşary ýutrlular bilen aragatnaşyk saklaýan agzalaryny yzarlaýarlar. Forum-18-iň habaryna görä, Fewral aýynda Jehowanyň Şaýatlary Wiktor Ýarygin, Rustam Nazarow, Çarygeldi Jumaýew we Jemile Adylowa tussag edildiler we olar ownuk huligançylykda aýyplynyp, sud jogapkärçiligine çekildiler. Adylowa we Jumaýew 3 gezek 15 gije-gündizlik tussaglyga höküm edildiler. Şol bir wagtyň özünde-de, Ýarygine jerime töletdiler, Nazarow bolsa 15 gije-gündizlik tussaglyga höküm edildi.

Milli azlykdaky buluçlaryň hukugy boýunça aktiwist Mansur Mingelow türmede saklanmagynda galýar. HGGG (AI) habar bermegine görä, ol işiniň täzeden sökülmegini talap edip, 2014-nji ýylda açlyk yglan edipdir. Häkimiýetler onuň işine seredipdirler, emma weli türmeden boşatmandyrlar. Häkimiýetler ony ozal 2012-nji ýylda tussag edip, ýenjendirler diýilip çaklanylýar.

Suddan ozalky tussag edilmeler: Umuman, kanun sud edilmezden ozal iki aýdan köp tussag astynda saklamaga rugsat bermeýär, ýöne köplenç halatlarda, ol möhlet Baş prokuroryň rugsady bilen ol möhleti bir ýyla çenli uzaltmak mümkin. Ownuk jenýatlar bilen bagly derňew üçin has gysga möhlet ulanylýar. Ozalky ýyllardan tapawutlylykda, soňky wagtlardaky şertlere laýyklykda, häkimiýetler kanunda derňew üçin goýberilýän möhletleri seýrek bozdular. Ozallar yzygiderli parahorluk we tagaşyksyz býurokratik prosessler sud seljerişliginiň köp wagtlaýyn yza süýşürilmegine alyp barýardy; hökümetiň parahorluga garşy tagallalaryna ýardam bermek we döwlet gullukçylarynyň başarnygyny ýokarlandyrmak üçin Döwlet gullugynyň akademiýasynyň döredilmegi şeýle yza süýşürmeleri, umuman alanyňda, aradan aýyrmaga ýardam etdi. Mejbury boýun almalar hem suddan ozal saklanmalaryň möhletiniň azalmagyna getirdi.

Amnistiýa: Baýdak güni mynasybetli, 19-njy Fewralda hökümet 39 sany tussagyň günäsini geçdi. Başga-da 1215 tussag Konstitusiýa güni bilen baglylykda 18-nji Maýda günä geçişlige düşdi. Hökümet Iýul aýynda Gadyr gijesiniň öňüsyrasynda 1074 tussagyň günäsini geçdi. Prezident Berdimuhamedow Oktýabr aýynda Garaşsyzlyk baýramy bilen baglylykly takmynan 1020 tussagyň günäsini geçdi. Neşekeşlik we ýarag bilen baglanyşykly ýyl kesilen tussaglaryň amnistiýa düşmäge haky ýok. Ýöne weli günä geçişlige hiç hili çäklendirmeler ýok, çünki amnistiýa we günä geçişlige aýry zatlar hökmünde garalýar.

e. Adalatly sud seljerişliginiň bolmazlygy

Kanun garaşsyz sud häkimiýetini yglan edýän hem bolsa, iş ýüzünde, sud häkimiýeti ýerine ýetiriji häkimiýete boýun egýär. Ol ýerde prezidentiň bellän ýa işden aýran sudýalarynyň işi boýunça hiç bir kanuny gözegçilik ýok. Prezidentiň islendik sudýany wezipesinden boşatmaga doly ygtyýary bar. Sud häkimýeti hemmetaraplaýyn parahor we täsirsiz hasaplanýar.

Sud proseduralary

Kanun hemme günälenýänlere degerli hukuk proseduralaryny, şol sanda, açyk sud diňlenişigini, aýyplama materiallary bilen tanyşyp bilmekligi, şaýatlary we adwokaty çagyrmak, eger suda çekilýän muny başarmasa, onda sud tarapyndan bellenen aklawçy-adwokaty çagyrmak hukugyny göz öňünde tutýar. Ýöne weli, iş ýüzünde, häkimiýetler, köplenç, bu hukuklary bozýarlar. Suda çekilýänler, köplenç, günäsizlik prezumpsiýasyny ulanyp bilmeýärler. Ol ýerde oturdaşlar sudy ýok. Hökümet köpçülige sud prosessleriniň köpüsine gatnaşmaga rugsat berdi, ýöne weli kabir sud diňlenişiklari, ylaýtanam, syýasy äheňde hasaplanýanlar, ýapyk ýagdaýda geçirildi. Günälenýänleri goramaga gatnaşan aklawçylaryň arasynda garaşsyz adwokatlaryň sany az boldy. Jenaýat-prosessual kodeksi aýyplanýanlara diňlenişige gatnaşmaga we islendik wagt öz aklawçysy bilen maslahatlaşmaga rugsat bermegi göz öňünde tutýar. Kanunda aýyplanýanyň öz aklawçysy bilen duşuşmagyna haýsydyr bir çäklendirmeler ýok. Käbir halatlarda, sud aýyplanýanlara özleriniň ýüzlerine durýan şaýatlara garşylyklaýyn sorag bermäge, günälenýänlere we olaryň aklawçylaryna resmi subutnamalary almaga rugsat bermeýär. Wagtal-wagtal sud adwokatlar tarapyndan hödürlenen we suduň kararyny üýtgedip biljek aklaýjy subutnamalary kabul etmekden ýüz öwürýär. Rus dilli aýyplanýanlara türkmen dilinde geçirilýän sud diňlenişiginde sud tarapyndan terjimeçi hödürlenmeýär.

Sud diňlenişiginde döwlet prokurorynyň hukuklarynyň aklawçylara garanyňda has uly bolmagy, aýyplanýan üçin suduň adalatly höküm çykarmagyny kynlaşdyrýar. Suduň stenogramma ýazgysy, ylaýtanam, aýyplanýanyň görkezmeleri rusçadan türkmençä terjime edilende, köplenç, ýalňyş ýa-da doly däl bolýar. Aýyplanýanlar aşaky suduň kararyna ondan ýokardaky suda şikaýat edip we prezidente günäleriniň geçilmegini haýyş edip ýüz tutup bilýärler. Käbir ynamly çeşmelerden alnan habarlara görä, sudýalar we prokurorlar, köplenç, suduň gidişini hem-de gelinjek karary öňünden kesgitläp bilýärler.

Syýasy tussaglar we saklananlar

Oppozision toparlar we käbir halkara guramalary ýurtda syýasy tussaglaryň hem-de syýasy sebäpler üçin saklananlaryň bardygyny beýan edýärler. Şeýle adamlaryň, şol sanda 2002-nji ýylda, hamala, ozalky prezident Nyýazowyň janyna kast etmekde aýyplanyp tussag edilenleriň sany nämälim bolmagynda galdy. Bir halkara wekiliň aýtmagyna görä, hökümet döwlet agdarlyşygynda aýyplanyp tussag edilen 104 adamyň 32-siniň 2014-nji ýylda boşadylandygyny tassyklaýar. Watana dönüklik etmeklikde aýyplanýanlara ömürlik tussaglyk möhleti garaşýar we olar amnistiýa düşmeýärler, emma weli, prezident tussaglyk möhletini gysgaldyp bilýär. Hökümet hiç kimiň syýasy matlaplar sebäpli tussaglykda saklanmaýandygyny tassyklaýar.

Raýat sud proseduralary we gorag

Raýat sud sistemasy garaşsyz we bitarap däl, çünki hemme sudýalary prezident belleýär. Kanuna laýyklykda, jenaýatçylyk derňelen mahalyndaky toplanan subutnamalar “Jenaýat sudunda graždan iski” atlandyrylýan prossesde graždan iski üçin esas bolup biler. Ozallar graždan sudynda gerekli netijäni almak üçin para berilýändigi hakynda habarlar bardy. Aýratyn bir raýat bilen baglanyşykly gyzyklanmasy bolanda, döwlet guramalary bu meselede suda administratiw gysyş ulanýar. Suduň zorlukly kararlarynyň arasynda öýden göçürmek hakyndaky kararlar has köp ýerine ýetirildi.

Emlägiň gaýtarylyp berilmegi

Hökümet konfiskasiýa edilen hususy emlägi restitusiýa etmek we onuň öwezini dolmak baradaky kanuny yzygiderli ýerine ýetirmeýär. 2007-nji ýylda prezident Berdimuhamedow ýaşaýjylara başga jaý bermezden, olaryň öýleriniň ýykylmajakdygyny yglan edipdi. Muňa garamazdan, hökümet ýylyň dowamynda deň derejeli öwezini dolmazdan, şäherleri täzelemek maksatnamasynyň çäklerinde has köp hususy jaýy ýykdy. Hökümet öýleri Aşgabatdaky we welaýatlardaky gurluşyk meýdançalarynda ýerleşýän adamlaryň şikaýatlaryna seretmek üçin pudagara komissiýa döretdi. Komissiýanyň alan şikaýatlarynyň sany we olara seredilişi barada maglumat ýok. Käbir adamlaryň hiç hili kompensasiýa almandygy barada ynamly habarlar bar. Eger kompensasiýa üçin berilýän jaýyň meýdany ýykylan öýdäkiden kän bolsa, göçürilen öý eýesi her goşmaça inedördül metr üçin 4200 manat tölemäge mejbur bolýar. Göçürilýän adamlaryň şikaýat etmäge hukugy bar hem bolsa, ýöne iş ýüzünde, bu prosessiň nähili durmuşa geçirilýändigini anyklap bolmady.

f. Şahsy we maşgala durmuşynyň, ýaşaýyş jaýynyň we hat alyşmagyň eldegrilmesizliginiň eden-etdilikli bozulmagy

Konstitusiýa we kanun bu zatlary gadagan edýär, ýöne weli iş ýüzünde häkimiýetler, köplenç, bu gadagançylyga boýun egmeýärler. Mahal-mahal häkimiýetler, suduň sanksiýasy bolmazdan, käbir adamlaryň öýlerini dökýärler. Kanun wezipeli adamlaryň, raýatlaryň, hökümetiň garşydaşlarynyň we hökümeti tankyt edýänleriň hem-de daşary ýurtlulryň edýän işlerine döwlet howpsuzlyk guramalary tarapyndan gözegçiligi kadalaşdyrmaýar. Howpsuzlyk gullugynyň işgärleri fiziki gözegçiligi, telefonlary diňlemegi, elektron diňleýji gurallary we şugulçylary (informatorlary) ulanýarlar. Häkimiýetler daşary ýurtlarda okaýan talyplaryň ene-atalaryna, eger çagalary daşary ýurtlular bilen dostlukly gatnaşyklaryny saklasalar, onda döwlet gullugynda işleýän hossarlarynyň öz iş orunlaryny ýitirjekdigi bilen haýbat atýarlar.

Habarlarda hökümetiň poçta bölümine gelen hatlary we posylkalary eýelerine gowşurmazdan ozal barlap görýändigi hem-de poçta bölümine gelen hatlaryň we posylkalaryň barlag üçin açyk bolmagyny talap edýändigini aýdylýar.

Häkimiýetler tarapyndan yzarlanýan, saklanan we tussag edilen adamlaryň maşgala agzalarynyň işden ýa mekdepden çykarylýandygy barada habarlar bar. Häkimiýetler käwagt olaryň maşgala agzalaryny saklaýarlar we sorag edýärler.

2-nji seksiýa. Raýat azatlygyna hormat goýulmagy, şol sanda:

a. Söz we metbugat azatlygy

Konstitusiýa söz we metbugat azatlygyny göz öňünde tutýar, ýöne weli iş ýüzünde hökümet bulary berjaý etmeýär.

Söz azatlygy: Syýasy partiýalar baradaky kanun olaryň ýygnaklaryna Merkezi Saýlaw Komissiýasynyň we Ýustisiýa (Adalat) ministrliginiň wekilleriniň gözegçilik etmegini talap edýär. Hökümet ýurda gelýän žurnalistlere we beýleki daşary ýurtlulara adam hukuklary boýnça tankydy bellikleri aýtmazlygy duýdurýar.

Metbugat azatlygy: Hökümet ýurtda çap edilýän kitaplaryň we metbugat neşirleriniň hemmesini diýen ýaly maliýeleşdirýär hem-de öz gözegçiliginde saklaýar. Ýylyň dowamynda neşir edilen “Rysgal” atly hepdelik gazet, esasan, hökümet gazetlerinde ýazylanlary gaýtalaýar ýa-da döwlet metbugat gullugynyň berýän habarlaryny çap edýär. Hökümet, özi tarapyndan rugsat edilen we döwlet gazetleriniň hukdaý-nazaryny gaýtalaýan “Zaman” atly türk gezetinden we “Ata-Watan Türkmenistan” atly žurnaldan özge daşary ýurt metbugatynyň ýurda getirilmegini düýpli çäklendirýär.

Hökümet ýerli radiony we telewideniýäni öz gözegçiliginde saklaýar, emma weli bütin ýurt boýunça daşary ýurt telewizion programmalaryny tutýan sputnik (emeli hemra) antennalary giňden ýaýran. Halkara guramalar sputnik antennalaryň hökümet tarapyndan zorluk bilen aýrylýandygy we olary kabel bilen çalşyp, belli maglumat almaklygy çäklendirýändigini tassyklaýarlar. Ýaşaýjylar, şeýle-de, hemralaryň kömegi bilen daşary ýurt radio programmalaryny hem diňleýärler.

Wagtal-wagtal syýasy däl daşary ýurt neşirleriniň bazarlarda peýda bolmagyna garamazdan, hökümet döwlete degişli däl guramalar üçin daşary ýurt neşirlere abuna ýazylmagy gadagan edýär. Ýylyň dowamynda hökümet, köpçülige elýeterli bolmadyk, rus dilindäki neşirlerine abuna ýazylmaga hökümet işgärlerine rugsat etdi.

Metbugatyň akkreditasiýa edilişine hiç hili garaşsyz gözegçilik ýok. Akkreditasion karty almak üçin kesgitlenen şertler, akkreditasiýa aljagyňa we syýasy matlaplar boýunça akkreditasiýadan mahrum edilmejegiňe hiç hili ynam döretmeýar. Häkimiýetler ähli daşary ýurt habarçylarynyň akkreditasiýa üçin arza bermeklerini talap edýärler. Olar daşary ýurt žurnalistlerine, diňe işlerini göz astynda saklap boljak belli-belli wakalary, ýagny, halkara konferensiýalary we ýokary derejedäki duşuşyklary şöhlelendirmäge rugsat berýärler.

Zorluk we yzarlamalar: Hökümetiň žurnalistleri yzarlandygy we olara gözegçilik edendigi habar berilýär. Hukuk goraýjy guramalaryň işgärleriniň daşary ýurt metbugaty üçin maglumat berýän žurnalistleri yzarlandyklary, olaryň telefonlarynyň diňlenendigi we ýurda syýahat etmekleriniň çäklendirilendigi barada habarlar boldy. Ýylyň dowanynda Azat Ýewropa/Azatlyk radiosynyň žurnalistleri birnäçe gezek saklanyp, sorag edildiler. Olaryň biri ýurdy terk edip, başga bir goňşy ýurtdan başpena sorady. 7-nji Iýulda häkimiýetler Azat Ýewropa/ Azatlyk radiosynyň garaşsyz žurnalisti Saparmämmet Nepesgulyýewi tussag etdiler, soň bolsa ony neşe önümlerini saklamakda aýyplap, üç ýyl tussaglyga höküm etdiler. Adam hukuklary üçin göreşýän Human Rights Watch (HRW) guramasy bu jezanyň syýasy sebäplidini belläp, oňa nägilelik bildirdi. Daşary ýurtly žurnalistleriň yzarlanýandygy we ýurtdan habar ibermekçi bolanlarynda olara päsgelçilik döredilýändigi barada habarlar bar.

Ozalky ýyllardaky ýaly, hökümet belli wakalary beýan etmek üçin ýörite rugsat almaly edýär, şeýle-de, wakalary hökümetiň görkezişi ýaly ýazmaga ýa görkezmäge mejbur edýär.

Senzura we mazmuny boýunça çäklendirmeler: Kanun senzurany gadagan edýär we maglumat almaga, ony ýaýratmaga rugsat berýär. Ýöne häkimiýetler Kanuny doly derejede amal etmeýärler. Hökümet gazatleriň senzurasyny dowam edýär we oppozision syýasy garaýyşlaryň hasabatyny hem-de prezidenti islendik görnüşde tankytlamagy gadagan edýär. Häkimiýetler tarapyndan jezalandyrylmagyndan çekinip, ýerli žurnalistler we daşary ýurtly habarçylar öz-özlerini senzura edýärler.

Içerki çap ediş we göçüriş işlerini kadalaşdyrmak üçin, hökümet ähli çap ediş, göçüriş işlerini amala aşyrýan guramalardan öz abzallaryna lisenziýa almagy we olary hasaba goýmagy talap edýär. Hökümet, ýolbaşçylar tarapyndan oňlanmaýan mowzuklardan başga zatlary, şol sanda, çeper eserleri hem çap etmäge rugsat bermeýär.

Internet azatlygy

Raýatlaryň elektron poçtasyny we Internetdäki hereketlernii hökümet öz gözegçiliginde saklady. Internete girilýän derwezeleri we Aragatnaşyk ministrligi tarapyndan ýöredilýän programma üpjünçiliginde (softwerlerinde) hasaba alnan (registrasiýa edilen) Internet protokol adresine degişli ençeme serwerlere MHM-niň kontrollyk edendigi hasabatlarda bellenýär. Programma üpjünçiligine (softwere) edilen kontrollyk hökümete internet protokolynda sesleri ýazga almak, mikrofonlary we kameralary işletmek hem-de basylan klawişalaryň hasabyny ýöretmek mümkinçiligini döretdi. Häkimiýetler belli-belli ynjyk websaýtlara, şol sanda, YouTube we Facebook saýtlaryna girişi ýapdy. Mundan başga-da, häkimiýetler hususy wirtual aragatnaşyk setlerini, şol sanda diplomatik missiýalarynyňkyny hem petiklediler.

Hökümet metbugaty 2014-nji ýylda internet ulanýanlaryň sany dört esse artdy diýip habar berse hem, Halkara Telekommunikasiýa Birleşiginiň maglumatlaryna görä, interneti ilatyň diňe 5 göterimi ulanyar. Habarlarda el telefonlary arkaly interneti ulanýanlaryň sanynyň kän bolandygy aýdylýar, ýöne bu baradaky resmi maglumat elýeterli bolmady.

Akademik azatlyk we medeni çäreler

Hökümet akademiki gatlakda hökümeti ýa-da prezidenti tankytlamagy gadagan etdi we syýasy tarapdan ynjyk hasaplanýan hukuk deňeşdirmeleri, taryh, etnikara gatnaşyklar we teologiýa (dini taglymat) ýaly ugurlar boýunça barlaglary azaltdy.

Prezidentiň Daşary Ýurt Diplomlaryny Resmileşdirmek (ykrar etmek) baradaky Fewral aýyndaky Permany hökümete daşary ýurt diplomlaryny ykrar etmäge mümkinçilik berdi. Alan daşary ýurt diplomlaryny resmileşdirmek üçin, okuwy tamamlanlar özleriniň üç arkasy baradaky maglumatly arza ýazmaly we degişli hünäri boýunça Türkmen uniwersitetinde ekzamen tabşyrmaly. Bu tagaşyksyz talaplar sebäpli Daşary ýurt diplomlylaryň köpüsi öz diplomlaryny Bilim Ministrliginde resmileşdirip we hökümet edaralaryne işe ýerleşip bilmändiklerini habar berýärler. Käbir adamlar diplomy resmileşdirmek üçin ministrligiň işgärleriniň para talap edýändiklerini aýdýarlar.

Hökümet döwlet teatrlarynda daşary ýurt pýesalarynyň we spektakllarynyň goýulmagyny çäklendirýär we olara berk gözegçilik edýär. Kinolary, eger olar daşary ýurt ilçihanalarynyň sponsorlygynda bolmasa, diňe türkmençe terjimeleri bilen görkezmeklik rugsat edilýär.

Medeniýet ministrligi ähli köpçülikleýin çäreleri, şol sanda sergileri, aýdym-saz, sungat we medeni çärelerini öz senzurasy hem-de gözegçiligi astynda saklaýar.

b. Parahatçylykly ýygnaklar we birleşmeler azatlygy

Ýygnaklar azatlygy

Konstitusiýa we kanun ýygnaklaryň azatlygyny kepillendirýän hem bolsa, iş ýüzünde hökümet bu hukuklary çäklendirýär. Häkimiýetler ýylyň dowamynda köpçülikleýin ýygnaklara, demonstrasiýalara, ylaýtanam, eger hasaba alynmadyk guramalar tarapyndan gurnalýan bolsa, rugsat bermediler.

Birleşikler azatlygy

Konstitusiýa we kanunçylyk birleşikler azatlygyny kepillendirýän hem bolsa, iş ýüzünde hökümet bu hukugy çäklendirýär. Kanun ähli Hökümete degişli däl guramalaryň (HDDG) Adalat ministrliginde hasaba alynmagyny, şeýle-de ähli daşary ýurtlardan alynýan kömekleriň Daşary işler ministrliginde hasaba alynmalydygyny talap edýär. Hasaba alynmadyk HDDG-niň döredijiligi jerime, gysga wagtlaýyn tussaglyk we emlägiň konfiskasiýa edilmegi bilen jezalandyrylýar.

Halkara guramalar hasaba alnan 109 sany HDDG-nyň diňe birnäçesini garaşsyz gurama hökmünde kabul etdiler. HDDG hasaba durmaga synanyşýan guramalar üçin hökümetiň her hili administratiw bökdençlikler döredýändigini habar berýärler. Käbir goşmaça kagyzlar birnäçe gezek tehniki sebäplere görä yzyna gaýtaryldy. Hökümet 2014-nji ýylda esasan sport we dynç alyş bilen baglanyşykly üç sany HDDG-nyň hasaba alnandygyny habar berdi. Käbir hasaba alynmaga garaşýan guramalar işlerini başga ýollar bilen amala aşyrýarlar, ýagny ozal hasaba alnan guramalaryň bir bölümi hökmünde iş alyp barýarlar, beýlekileriň bolsa işleri wagtlaýynça togtadylan ýa-da çäklendirilen. Kanunda daşary ýurt ýardamyny hasaba almak göz öňünde tutulan hem bolsa, 2013-nji ýylyň hasaba alyş permany sebäpli, bu işde kynçylyklara gabat gelinýär.

Bökdençlikleriň hataryna Ýustisiýa ministrliginiň agzalarynyň guramalaryň geçirýän ýygnaklaryna gatnaşyp bilmegi we guramalaryň öz planlaşdyran işleri barada hökümete hasabat bermegidir. Çeşmeler raýat jemgyýetiniň döremegine we hereket etmegine bökdençlikleriň bardygyny bellediler. Olaryň hataryna jemgyýetleriň çärelerine Adalat ministrliginiň işgärleriniň gatnaşmaklygy we gözegçilik etmekligi ýaly düzgün hem-de birleşikleriň öz planlary bilen hökümeti tanyş etmekligi ýaly talaplar girýär.

c. Din azatlygy

Döwlet Departamentiniň Halkara Din Azatlygy Baradaky Hasabatyna seret: www.state.gov/j/drl/irf/rpt/.

d. Göçmek azatlygy, adamlaryň ýurduň içinde ýerlerini çalyşmaklygy, bosgunlary we watansyz adamlary goramak

Konstitusiýa we kanunçylyk bir ýerden başga ýere gitmekde doly azatlygy göz öňünde tutmaýar.

Ýurt içinde göçmeklik: Kanun içerki pasporty we ýaşamaga rugsat hatyny talap edýär. Daşary ýurtlylara serhetýaka ýerlere barmak üçin ýörite rugsat hat düzgüni öz gýjünde galdy.

Raýatlar goşa graždanlykda (raýatlykda) bolup bilmeýärler we hökümet Maý aýynda ozal käbir adamlara degişli bolan türkmen-rus raýatlygyny ýatyrdy. Indi goşa raýatlygy bolan adamlar daşary ýurda çykmak üçin, olaryň birinden ýüz öwürmäge mejbur bolýarlar. Raýatlykdan ýüz öwürmek prosessi aýdyň däl we bir ýyla çenli dowam edip bilýär.

Daşary ýurda syýahat: Hökümetiň daşary ýurda gitmäge gadagançylyk sanawynyň bardygyny inkär etmegine garamazdan, käbir adamlaryň ýurtdan çykmagy gadagan edildi. 22-nji Iýunda oppozision syýasatçy Pirimguly Taňrygulyýewiň gyzyna we agtyklaryna maşgalasy bilen duşuşmak üçin Stambula gitmäge rugsat berilmedi. Uzaga çeken sorag edilmeden soň, hiç hili goşmaça düşündiriş berilmezden, olaryň pasportlaryna ömürlik ýurdy terk etmäge gadagançylyk barada möhür basyldy. Başga bir ýagdaýda häkimiýetler ýokary derejeli atşynas Geldi Kärizowa ýurtdan çykmagy gadagan etdiler. Ilki başda ýurtdan çykmaga rugsat berilmedik adamlara birnäçe günden, käbir halatlarda bolsa, birnäçe hepdeden soň saklanmaklarynyň sebäbi düşündirilmezden ýurtdan çykmaga mümkinçilik berdiler. Hökümet, eger bu Daşary Işler Ministrligi (DIM) tarapyndan tassyklanan bolmasa, raýatlara daşary ýurtlar tarapyndan maliýeleşdirilýan programmalara gatnaşmak üçin ýurtdan çykmaga rugsat bermýär. Migasion gullugyň çinownikleri “oňlanmaýan” adamlary aeroprtda saklaýarlar we olaryň ýurtan çykmagyna päsgel berýärler.

Kanun döwlet syrlaryna dahylly bolan, şahsy maglumatlary galplaşdyran, agyr jenaýat eden, gözegçilik astynda saklanýan, adam söwdasynyň pidasy bolmagy mümkin, ozal gitjek bolýan ýurdunyň kanunlaryny bozan ýa-da syýahaty döwletiň bähbitlerine ters gelýän islendik adamynyň daşary ýurda syýahatyny gadagan edýär. Döwlet syrlaryndan habarly bolan döwlet ulgamynyň ozalky işgärleri hökümetde işden aýrylandan soň, bäş ýylyň dowamynda daşary ýurda gidip bilmeýärler. Kanun häkimiýetlere prezidentden günä geçişlige mynasyp bolanlary iki ýylyň dowamynda daşary ýurda goýbermezlige rugsat berýär. Kanun şeýle-de hökümete belli ugurlar we hünärler boýunça bilim almagy gadagan etmege mümkinçilik berýär. Bu kanun adamlaryň belli-belli ugurlar boýunça bilim almak üçin daşary ýurtlara gitmekleriniň öňüni almaklykda ulanylýar.

Sürgün: Kanun içerki sürgün üçin belli-belli şahslary iki ýyldan bäş ýyla çenli bellenen ýerde ýaşatmagy göz öňünde tutýar.

Bosgunlary goramak

Formal taýdan (kagyz ýüzünde) bosgun statusyny bermegiň düzgüni bar, ýöne iş ýüzünde ol hereket etmeýär. Hökümet 2009-njy ýylda Birleşen Milletler Guramasynyň Bosgunlar Boýunça Baş Komissarynyň (BMGBBBK) öňünde bosgunlaryň statusyny kesgitlemegi boýun aldy. Hökümet bosgun satusynyň berilmegine garaşýan adamlara goldaw berýän çäreleri işläp düzmedi we bu mesele boýunça iş alyp barýan gulluk döretmedi. BMGBBBK Türmenistanyň ýurisdiksiýasyna girizmek üçin 2009-njy ýyla çenli bosgun statusyny alanlara bosgunlyk barada şahadatnama berýär. Hökümet bosgunlaryň statusyny kesgitleýän wagty, BMGBBBK-nyň synçy derejesi bar. Hökümet tarapyndan bosgun diýlip hasplanmaýan adamlar bosgun statusynyň mandatyny almak üçin BMGBBBK-a ýüz tutup bilýärler. Şeýle mandaty (şahadatnamany) alan bosgunlar ony her ýyl hökümet tarapyndan täzeden tassyklatmaly. Ýurtda BMG BBBK-nyň şahadatnamasyny alan 27 sany adam ýaşaýar. 2014-nji ýylda BMG BBBK-nyň şahadatnamasy bar bolan 16 adama raýatlyk berdi.

2014-nji ýylda hökümet bosgunlara Halkara Raýat Awiasiýasynyň talaplaryna laýyk gelýän mugt biometriki şahadatnamany we ýolagçy dokumentlerini alar ýaly degişli Kanuna düzedişler girisdi.

Gaçybatalga (başpena) almak: Ýurduň kanuny gaçybatalga ýa bosgun statusynyň berilmegini göz öňünde tutýar, hökümet hem bosgunlary goramak çärelerini işläp düzdi. 2005-nji ýyldan bäri ýurt hiç kime gaçybatalga bermedi.

Watansyz adamlar

Sowet Soýuzynyň darmagy sebäpli, ozalky SSSR graždanlarynyň arasyndan watansyz bolup galanlaryň uly bölegi bar. Hökümet muny tassyklamaýan hem bolsa, BMG BBBK-nyň Awgust aýyndakyhasabyna görä, ýurtda milleti anyklanmadyk 7144 sany watansyz adam bar. Watansyz bosgunlaryň sany baradaky maglumat elýeterli bolmady. Graždanlyk ilki bilen ene-atanyň haýsy-da bolsa biriniň graždanlygyndan gelip çykýar. Raýatlyk almak isleýänleriň özleriniň başga ýurduň raýaty däldigini subut etmek talaby dokumentsiz adamlara raýatlyk almagy kynlaşdyrýar. Şeýle-de bolsa, BMG BBBK-nyň maglumatlaryna görä, soňky on ýylyň içinde hökümet watansyz adamlaryň 18000-sine raýatlyk beripdir. Iýun aýyndan bäri hökümet BMG BBBK we Migrasiýa boýunça halkara gurama bilen hyzmatdaşlyk edýär we watansyz 361 adama raýatlyk berdi. 2014-nji ýylda hökümet Migrasiýa baradaky kanuna watansyz adamlara ýurtda kanuny esasda ýaşamaga we daşary ýurtlara gidip bilmegi üçin şahadatnama we ýol dokumentlerini almaga rugsat edýän düzedişler girizdi.

Watany ýok dokumentsiz adamlaryň sosial töleg we bilim almaga hem-de işe girmäge hukuklary ýok.

3-nji bölüm. Syýasy prosseslere gatnaşmak hukugy

Kanun raýatlaryň özlerini dolandyrýan hökümeti erkin we adalatly saýlawlar arkaly çalşyp bilmekligine mümkinçilik bermeýär. Konstitusiýa ýurdy prezident dolandyryşly dünýewi respublika diýip yglan edýär. Ol hökümetiň şahalarynyň ygtyýarlyklarynyň bölünmegini göz öňünde tutýar, emma weli häkimiýetiň köp ygtyýarlyklary prezidentiň elinde jemlenen. Iş ýüzinde, ozalkysy ýaly, prezidentiň ýurduň içinde çäklendirilmedik ygtyýarlyklary bar.

ÝHHG saýlaw kanuny ÝHHG-da kabul edilen ölçeglerine gabat gelmeýär diýip hasaplaýar.

Saýlawlar we syýasy durmuşa gatnaşmak

Häzirki saýlawlar: prezidentlik saýlawlary 2012-nji ýylda geçirildi, ýöne barybir ÝHHG-nyň synçylar toparyny ýaýbaňlandyrmaga mümkinçilik bolmady. ÝHHG-nyň demokratik institutlar we adam hukuklary boýunça býurosy (DIAHBB) özüniň 2011-nji ýylyň hasabatynda esasy azatlyklaryň çäklendirilmegi, syýasy plýuralizmiň bolmazlygy, şeýle-de demokratik saýlawlary geçirmek boýunça ýurduň hukuk esaslaryny ÝHHG-nyň öňünde alan borçlaryna laýyklykda ýerine ýetirmekde ösüşiň ýoklugy sebäpli synçylary ibermek saýlawlar üçin peýdaly bolmaz diýip hasaplaýar. Hökümet ÝHHG-dan saýlawlara synçylary ibermegi haýyş etmedi, emma ýurt Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygyna 2012-nji ýylda başlyklyk edeni üçin, bu gurama saýlaw uçastoklaryny çäklendirilmedik derejede barlap bilmeýän we ahli zady öz içine alýan hasabaty düzmeýän uly bolmadyk topary ýollady.

2013-nji ýylda hökümet Merkezi saýlaw komissiýasynyň işini kadalaşdyrýan, saýlawçylaryň hukuklaryny kesgitleýän we saýlawlary tertipleşdirýän täze saýlaw kodeksini işe girizdi.

Hökümet 2013-nji ýylda Milli Mejlise saýlawlar geçirdi. Oňa taryhda ilkinji gezek ýene-de bir partiýanyň, ýagny Senagatçylar we Telekeçiler partiýasynyň wekilleri gatnaşyp, milli derejede bäsleşdiler. Türkmenistan resmi taýdan ÝHHG-nyň synçylarynyň iberilmegini haýyş etdi. 2013-nji ýylyň Awgust aýynda ÝHHG-nyň Adam hukuklary boýunça býurosy (AHBB) tarapyndan synçylary ibermekligiň zerurlygy ýok diýlip bellenen hem bolsa, Býuro gözegçilik etmek üçin 15 adamdan ybarat topary ýollady. AHBB-nyň şol saýlawlar barasyndaky hasabatynda saýlawlaryň berk gözegçilik edilýän syýasy giňişlikde, esasy saýlaw hukuklaryna hormat goýulmaýan şertlerde geçirilendigi bellenýär. Şeýle-de hasabatda ikinji partiýanyň bardygyna garamazdan, saýlawçylaryň syýasy alternatiwany gözlemäge mümkinçiligi bolmady diýilip bellenilýär. ÝHHG-nyň Parlament assambleýasy Ýewropaly parlamentarilerden 8 adamy öz içine alýan 12 adamdan ybarat topar iberdi. Şol bir wagtyň özünde, GDA dokuz döwletiň wekillerinden ybarat bolan 68 synçyny ýollady.

Awgust aýynda ýerli geňeşlere saýlawlar geçirildi, ýöne weli oňa garaşsyz synçylar syn etmediler.

Syýasy partiýalar we birleşmeler: Kanun Adalat ministrligine hasaba almakda we häkimiýetlere partiýanyň ýygnaklaryna gözegçilik etmekde giň ygtyýarlyklary berýändigi üçin, hakykatdan hem garaşsyz partiýalara özlerini hasaba aldyrmak we dalaşgärleri hödürlemek işinde juda uly kynçylyklar döredýär. Kanun dine, sebite, käre esaslanýan, şeýle-de ahlak düzgünlerini kemsidýän partiýalary döretmegi gadagan edýär. Kanun partiýanyň hökümet tarapyndan ýapylmagyna nähili şikaýat edip bilýändigini düşündirmeýär. Hökümet 2014-nji ýylda adamlara öz dalaşgärlerini saýlawly wezipelere hödürlemäge mümkinçilik döredýän HDDG barada kanun kabul etdi. 2014-nji ýylda hökümet üçünji – Oba hojalyk partiýasyny hasaba aldy. Hökümet ÝHHG-na Kanuny hünärmenlerçe teswirlemäge (kommentirlemäge) rugsat berdi we Jenýat Kodeksine birnäçe düzedişler girizdi.

Döwletiň köpçülikleýin maglumat serişdeleri diňe prezident Berdimuhamedowyň we onuň Demokratik partiýasynyň, Senagatçylar we telekeçiler partiýasynyň, Oba hojalyk partiýasynyň, söwda we hünärmenler birleşiginiň işini şöhlelendirýär.

Ol ýerde hiç bir garaşsyz syýasy topar ýok. Üç sany hasaba alnan partiýa bar, olaryň biri agalyk ediji Demokratik (ozalky kommunistik), hökümetiň howandarlygyndaky Senagatçylaryň we Telekeçileriň partiýasy we täze hasaba alnan, hökümete garawly Oba hojalyk partiýasy. Hökümet resmi taýdan syýasy partiýalara agza bolmagy gadagan etmeýär, ýöne kimdir biriniň görkezilen üç partiýadan başga partiýanyň agzasydygyny görkezýän hiç hili habar ýok. Hökümet ýurduň daşynda hereket edýän Türkmenistanyň Milli Demokratik Hereketine, Türkmenistanyň Respublikan partiýasyna we Watan partiýasyna ýurduň içinde iş alyp barmaga ýol bermedi.

Aýallaryň we azlyklaryň gatnaşmagy: Aýallar hökümetde käbir görnükli orunlary, şol sanda Mejlisiň başlygy ýaly wezipeleri eýeleýärler. Hökümet döwlet wezipelerine bellemekde etnik Türkmenleri has ileri tutýar, ýöne weli etniki azlyklaryň wekilleri hem hökümetde birnäçe ýokary derejeli wezipeleri eýeleýärler. Ýurduň iň uly taýpasy, prezidentiň Teke taýpasynyň wekilleri ýurduň syýasy we medeni durmuşynda iň görnükli rollary oýnaýarlar.

4-nji bölüm. Parahorluk we hökümetde aýdyňlygyň ýoklugy

Kanunyň parahorluk üçin jenýat jogapkärçiligini göz öňünde tutýandygyna garamazdan, hökümetiň bu kanuny degerli derejede ulanyp bilmeýändigi hem-de wezipeli adamlaryň hiç bir garawsyz parahorluk bilen meşgullanýandygy habar berilýär. Parahorluk howpsuzlyk güýçlerinde, sosial we ykdysady ulgamlarda hem bar. Parahorlugy gylawlandyrýan sebäpleriň hataryna biri-biriňe gol ýapmak, aýdyňlygyň we hasabatyň ýoklugy, hökümetiň parahorlugy paş edýänlerden öç almak howpy ýaly zatlary goşmak bolar. “Azatlyk öýi” guramasynyň we Dünýä bankynyň Döwlet dolandyrylyşynyň netijeliligi barada berýän maglumatlaryna görä, ýurtda parahorluk babatynda çynlakaý meseleler bar.

Parahorlyk: Hökümet emeldarlarynyň parahorlykda aýyplanyp öz wezipelerinden boşadylanlary bolmady. Hökümet resmileri ÝHHG tarapyndan parahorlyga we bikanun pullary resmileşdirmek (ýuwmak) boýunça gurnalan üç seminara gatnaşdylar.

Maliýe maglumatlaryň açyk bolmagy: Kanun wezipä saýlanan ýa bellenen adamlardan öz girdeijileri we toplan pullary baradaky maglumaty açyp görkezmegi talap etmeýär. Maliye maglumatlarynyň açyklygy hakyndaky talaplar aýdyňlyk ýok we bu halkara ölçeglere laýyk gelmeýär. Hökümet kärhanalary, hatda, öz daşary ýurtly hyzmatdaşlary üçin hem hasabat taýýarlamaýarlar. Maliýe barlaglaryny halkara derejede ykrar edilmedik ýerli auditorlar geçirýärler.

Köpçüligiň maglumat alyp bilmegi: Köpçülikleýin maglumat serişdeleri (KMS) baradaky Kanun hökümetiň maglumatlaryny almagay göz öňünde tutýan hem bolsa, ol maglumat akkreditirlenen (hasaba alnan) KMS-iň üsti bilen soralan hem bolsa, köpçülik hökümetiň maglumatlaryny alyp bilmeýär. Häkimiýetler aýratyn alnan bir maglumaty, onuň döwlet syrydygyny aýdyp, bermekden saklanýarlar. Käbir statistiki maglumatlar hem döwlet syry hasaplanýar. Ol ýerde köpçülige demografik maglumatlar açylyp görkezilmeýär, resmiler bolsa ykdysady we maliýe görkezijileri döwlet syýasatyna görä çap edýärler.

5-nji seksiýa. Häkimiýetleriň halkara we hökümete degişli däl guramalaryň bolup biläýjek adam hukuklarynyň bozulmalaryny derňeýşine garaýşy

Hökümetiň beýle guramany hasaba almakdan ýüz öwreni we hasaba alynmadyk guramanyň işini bikanun hasaplaýany üçin , ol ýerde içerki adam hukuklary boýunça Hökümete degişli däl gurama (HDDG) ýok. Häkimiýetler ýylyň dowamynda syýasy däl sosial we medeni guramalaryň işini gözegçilik astynda saklamagyny dowam etdiler.

BMG we beýleki guramalar: Hökümetiň adam hukuklary boýunça guramalara, şol sandaÝHHG-na we BMG-na ýurtda hemişelik wekilhana açmaga rugsat bermegine garamazdan, ol ýerde adam hukuklary boýunça hiç bir HDDG-nyň hemişelik wekilhanasy bolmady. Hökümet ÝHHG-nyň tussaglaryň, aýallaryň hukugy, din, metbugat azatlygy boýunça ýörite wekillerine ýylyň dowamynda ýurda aýlanmaga we seminarlar geçirmäge rugsat etdi. Hökümet Halkara Migrasiýa boýunça Halkara Guramanyň we BMG BBBK-nyň edarasy bilen adam hukuklary baradaky maglumatlaryň elýeterli bolmagy baradaky meselelerde hyzmatdaşlyk etdi. Hökümet tarapyndan söz, metbugat we birleşmeler azatlygynyň çäklendirilmegi halkara guramalara hökümetiň adam hukuklary babatynda alyp barýan syýasatyna we işlerine baha bermäge uly päsgelçilik döredýär.

Hökümet ÝHHG-nyň edarasyna päsgelçiliksiz barmaga rugsat etdi. Hökümetiň lapykeç adamlary halkara guramalaryna barmakdan saklajak bolmagy ýaly habarlar gelip gowuşmady.

Hökümetiň Adam hukuklary baradaky düzümleri (guramalary): Demokratizasiýany goldamak we adam hukularyna gözegçilik etmek üçin 1996-njy ýylda hökümet tarapyndan döredilen Demokratiýa we adam hukuklary instituty garaşsyz bir düzüm däl. Onuň raýatlar üçin kompensasiýa almak mümkinçiligi çäklendirilen. Şeýle-de bolsa, ol (institut) ýylyň dowamynda käbir raýatlaryň hukuk meselelerini gozgamak boýunça näresmi ombudsmeniň roluny oýnady. Türkmenistanyň Adam hukuklaryny berjaý etmek baradaky halkara borçlarynyň ýerine ýetirilişine gözegçilik edýän pudagara komissiýa ýylyň dowamynda halkara guramalaryň adam hukuklary boýunça beren çäkli görkezmelerini amal etmek ugrundaky meselelere garamak üçin ýylda iki gezek duşuşyk geçirýär. Şol wagtky prezident Nyýazow 2005-nji ýylda adam hukuklaryny goramak bilen bagly kanunlara gözegçilik etmek üçin adam hukuklaryny we azatlyklary goramak boýunça parlament komitetini döredipdi.

6-njy bölüm. Diskriminasiýa, jemgyýetde ýanalma we adam söwdasy

Kanun jynsy, maýyplygy, dili, etnik azlygy ýa-da sosial derejesi bilen bagly diskriminasiýany gadagan edýänem bolsa, diskriminasiýa, şeýle-de aýallar bilen bagly zorluk ozalkysy ýaly mesele bolup galýar.

Aýallar (aýal-gyzlar, zenanlar)

Zorlamak we öý-içeri sütem: Aýaly zorlamak kanuna garşy we 3 ýyldan 10 ýyla çenli azatlykdan mahrum etmek jezasyny we jerimäni göz öňünde tutýar. 14 ýaşyna ýetmedikleri zorlamak 10 ýyldan 25 ýyla çenli azatlykdan mahrum etmek bilen jezalandyrylýar. Zorlamak bilen bagly hasabaty ýöretmek we zorlamanyň bardygyny boýun almakdaky öňden galan ters pikirler bu meseläniň möçberini kesgitlemegi kynlaşdyrýar.

Kanun öý-içeri sütemi, şol sanda aýalyň öz adamsy tarapyndan süteme sezewar edilmegini gadagan edýär. Jeza, çekilen ejire we salnan ýara bagly, jerimeden başlap 15 ýyla çenli azatlykdan mahrum etmegi göz öňünde tutýar.

Öý-içeri sütemiň bardygyny käbir üzlem-saplam habarlar görkezýär, ýöne weli ejir çekenler öz hukuklaryny bilmeýärler ýa-da adamsy we onuň garyndaşlary tarapyndan sütemiň köpelmeginden heder edýärler. Keýik Okara atly HDDG, maşgaladaky sütemiň pidalaryny penalaýan düşelge jaýyny işledýär. Şol gurama maşgala süteminiň pidalary üçin “gyzgyn liniýa” gurnady, şeýle-de maşgala sütemine sezewar bolanlara mugt ýuridik konsultasiýa we psihologiki kömek berýär. HDDG şeýle-de köpçülik üçin maşgaladaky sütem meselelerine degişli habarlylygy artdyrmak üçin ýörite seminarlar geçirdi. Aýallaryň Aşgabatdaky bir resmi we beýleki sebitlerdäki birnäçe näresmi toparlary maşgaladaky sütemiň pidalaryna ýardam berdiler.

Jynsy süýkeniş: Jynsy ymtylyşy gadagan edýän belli bir kanun ýok we iş ýerinde jynsy ymtylyşlar bolup geçendir öýdülýär, ýöne ol barada habarlar hem ýok.

Köpelmek (çaga dogurmak) hukuklary: Jübütleriň we aýry-aýry adamlaryň näçe çaga, haýsy ýygylykda we möhletde dogurmagy diskriminasýasyz, mejbur edilmesiz we sütemsiz erkin hem-de jogapkärli planlaşdyrmaga hukuklary bar.

Öňden gelýän ters pikire eýerip, ärli aýallaryň köpüsi maşgalany planlaşdyrmagyň usullaryny ulanmaga garşy bolýarlar. BMG-nyň ilat fondunyň maglumatyna görä, maşgalany planlaşdyrmaga isleg bildirýän aýallaryň 13 göterimine beýle hyzmat elýeterli bolmady.

Diskriminasiýa: Kanun boýunça aýallaryň maşgalada, emläkde we sud sistemasynda deň hukugy bar. Aýallaryň kanun boýunça erkekler bilen deň derjede zähmet haky, kredit almaga, biznese başlamaga we ony alyp barmaga, döwlet işinde işlemäge hukugy bar. Ýöne muňa garamazdan, öňden dörän ters medeni pikir zerarly, aýal –gyzlar kemsitmelere gabat gelýärler. Işe alýanlar göwrelilik we çaga seretmek bilen bagly, hamala, önümçiligi peseltmezlik maksady bilen, erkekleri işe alanlaryny gowy görýärler. Aýallar döwlet ykdysady kärhanalaryny dolandyryşyň ýokary gatlaklarynda ýeterlik derejede uly wezipeleri eýelemeýärler we olar, esasan, saglygy goraýyş, bilim, hyzmat ediş wezipelerinde işleýärler. Hökümet aýallaryň hatarly we ekologik taýdan howpsuzlygy üpjin edilmedik käbir işlerde işlemegini gadagan edýär. (7.d bölüme seret)

Hökümet aýallara garşy diskriminasiýa baradaky ýüzlenmeleri we hasabatlary kabul etmeýär.

Çagalar

Çaga dogulanyny hasaba almak: Kanuna laýyklykda, çaganyň raýatlygy onuň ata-enesiniň raýatlygyndan gelip çykýar. Eger çaga hemişelik ýaşaýjynyň derejesi bar, graždanlygy (raýatlygy) ýok adamlardan doglan bolsa, onda çaga ýurduň graždany hasaplanýar.

UNICEF özüniň 2014-nji ýylda ýaýradan “Çagalar dünýäsi” atly hasabatynda 2012-nji ýylda çagalaryň 96 göteriminiň dogulyşy hasaba alyndy diýip belledi.

Bilim: 12-nji synpa (klasa) çenli bilim almak mugt, hökmany we hemmetaraplaýyn. Barybir, käbir oba ýerlerinde ata-eneleriň öýde işletmek üçin dokuz ýaşdan başlap gyzlary mekdepden alyp galýandyklary barada habarlar bar.

Çagalara ýowuz daramak: 2014-nji ýylda BMG-nyň çagalaryň hukugy boýunça komiteti hökümetden ýurtdaky çagalaryň ýagdaýy barada täzelenen maglumaty sorady. Maglumatda maşgala we beýleki ugruna seretmelerde, kämillik ýaşyna ýetmediklere adalatly sudy üpjün etmeklikde, çagalara zabun çemeleşmäniň öňüni almakda, olaryň saglygynda, sanitariýa şertlerinde hem-de agyz suwy bilen doly üpjünçiliginde, biliminde, maýyp çagalarda we olary goramagyň ýörite çärelerinde tagallalary jemlemegi maslahat berdi. Hökümet tarapyndan bu meselä ýylyň aýagyna çenli jogap berilmedi.

Çagalaryň nikalaşmagy: Nika baglaşmagyň aşaky çägi 18 ýaş bolup durýar. UNICEF-iň 2014-nji ýyl hasabatyndaky maglumatlara görä, nikalaryň 7 göterimi ýaşy ýetmedikler tarapyndan baglanyşylýar.

Çagalaryň seksual ekspluatasiýasy(jynsy taýdan ulanylmagy): Razylygyň kanuny çägi 16 ýaş. Kanun reklama ýa söwda üçin neşirler, kino we wideo görnüşinde pornografik materiallary we serişdeleri taýýarlamak hem-de pornografik häsiýetli, şol sanda çagalar bilen bagly zatlary öndürmekligi we ýaýratmaklygy gadagan edýär. Interpolyň hasabatynda Jenaýat Kodeksi ýaşy ýetmedikleri jelepçilige çekmeklige jenaýat jogapkärçiligini girizýär” diýip bellenen.

Çagalaryň halkara derejede ogurlanmagy: Ýurt çagalaryň halkara derejede ogurlanmagy baradaky 1980-nji ýylyň Gaaga konwensiýasynyň agzasy bolup durýar. Degişli ýurtlar boýunça maglumat almak üçin Döwlet Departamentiniň hasabatyna seret: travel.state.gov/content/childabduction/english/country/Turkmenistan.html.

Antisemitizm

Çen bilen 300 töweregi ýewreý, esasan, Aşgabatda ýaşaýar, ýöne olaryň guramalaşdyrylan ýewreý obşinasy (jemgyýeti) ýok. Ol ýerde hiç hili antisemit hereketler barada habarlar bolmady.

Adam söwdasy (gaçakçylygy)

Döwlet Departamentiniň Adam gaçakçylygy baradaky hasabatyna seret: www.state.gov/j/tip.

Maýyp adamlar

Kanun önümçilikde, bilimde, medisina hyzmatynda we beýleki döwlet hyzmatlarynda fiziki, sensor, intellektual (aň) we psihiki (ruhy) ýetmezçiligi bolan adamlaryň kemsidilmegini gadagan edýär. Şeýle-de bolsa, maýyplar öňden gelýän pikirler esasynda diskriminasiýa bilen ýüzbe-ýüz bolýarlar we olara işe almaklykdan, bilim we medisina kömegini bermekden yzygiderli ýüz öwürýärler.

Hökümet çäkli mümkinçilikleri bolan adamlara kömek pullaryny we pensiýalary töleýär, ýöne olar zerur zatlar üçin hem ýeterlik däl. Hökümet kömek puluny alýan inwalidleri (maýyplary) işleýän adam hasaplaýar we ýurtdaky iň kän iş orunly hökümetdäki işlere dalaşgär hökmünde garamaýar.

Käbir mümkinçilikleri çäkli bolan talyplar bilim alyp bilmediler, çünki ýokary hünärli mugallymlar we maýyplar üçin serişde ýetmezçilik etdi. Kanunyň maýyp talyplyga dalaşgärler üçin aýratyn ekzamenleri göz öňünde tutýandygyna garamazdan, maýyp talyplar ýokary okuw jaýlaryna girmeklikde kynçylyk görýärler. Hökümet mümkinçilikleri çäkli, şol sanda ruhy taýdan näsazlykly çagalaryň, eger mümkin bolsa, bilim we hünär almagyny üpjin eder ýaly mekdep-internatlara ýerleşdirdi. Ýöne bu işler durmuşa geçirilmedi. Mümkinçilikleri çäkli adamlar üçin mekdepler hemme uly şäherlerde bar. Reabilatasion (täzeden sagaldyş) merkezli mekdep-internatlar her bir welaýatda hem-de Aşgabatda bar. Sentýabr we Oktýabr aýlarynda hökümet Aşgabatda we welaýatlaryň her birinde gurlan alty sany ýöriteleşdirilen bilim berýän we saglyga garaýan merkez açdy. Her merkez 420 sany mümkinçiligi çäkli talyby okatmaga niýetlenen.

Kanun täze gurulýan jaýlary mümkinçilikleri çäkli adamlar girip biler ýaly edip gurmaklygy talap edýän hem bolsa, bu talaplar ýerine ýetirilmeýär we köne jaýlara ýörite girelge edilmän galdy. Belli bir ölçegiň ýoklugy netijesinde, käbir täze binalaryň panduslary (girelgeleri) nädogry. Sosial üpjünçilik ministrligi mümkinçiligi çäkli adamlaryň hukugy üçin jogap bermeli. Ministrlik HDDG-lara mümkinçiligi çäkli adamlara kömek edýän çäreleri geçirmekde guramaçylyk kömegini bermeli. Kanun hemmelere, şol sanda, mümkinçilikleri çäkli adamlara hem saýlawlara gatnaşmaga hukuk berýär.

Milli/Jynsy/Etnik azlyklar

Kanun ähli raýatlar üçin deň hukuklary we azatlyklary göz öňünde tutýar. Azlykdaky toparlar medeni çäreler geçirmek üçin, HDDG hökmünde hasaba durmaga synanyşdylar, ýöne weli ýylyň dowamynda azlykdaky toparlaryň hiç birisine hasaba durmak başartmady.

Kanun türkmen dilini resmi dil diýip kesgitleýär, şeýle-de, özge azlyklaryň diliniň hukugyny hem göz öňünde tutýar. Hökümetiň resmi işleri doly türkmen diline geçirmäge synanyşýan wagtynda, paýtagtyň söwda işlerinde we gündelik durmuşynda rus dili agdyklyk edýär. Hökümet ministrlikleriň işgärlerinden öz hünärleri boýunça türkmen dilinde ekzamen bermegi talap edýär we ony tabşyryp bilmedikleri işinden çykarýar. Hökümetiň türkmen dilini bilmeýänler üçin ony öwretmek mümkinçilikleri, okuw-görkezme esbaplary diňe başlangyç we orta mekdep derejesinde.

Türkmen dilini gürlemeýänler işde olar üçin höweslendirmeleriň we ýokarlanmagyň ýolunyň ýapykdygyny we türkmen dälleriň diňe sanlyjasynyň ministrliklerde ýokary wezipe eýeleýändiklerini habar berýärler. Käbir halatlarda, hökümetdäki wezipä dalaşgärler öz milli gelip çykyşy barada, üç arka ata-babasy bilen bagly maglumat bermeli boldular. Hökümetde iş ýerleri azaldylanda, ilki bilen türkmen däller nyşana alynýar.

Jemgyýetde Seksual oriýentasiýasy we gender degişliligi bilen bagly yzarlanmalar, kemsidilmeler hem-de zor salynmalar

Birmeňzeş jynsdakylaryň seksual (jynsy) gatnaşyklary Jenaýat kodeksiniň pederastiýa (beçebazlyk) maddasy boýunça bikanun hasaplanýar we iki ýyla çenli azatlykdan mahrum etmek jezasy bar hem-de onuň üstüne ýene 2 ýyldan 5 çenli zähmet-düzediş koloniýasyna hem iberilip bilinýär. Kanunyň beýleki bölümlerinde beçebazlyk hadysalary gaýtalanan halatynda, kämillik ýaşyna ýetmedikler bilen gomoseksual hereketlere girendigi üçin ýa-da gomoseksual gatnaşyklar arkaly SPID-i ýa başga bir wenerik ýokanç keseli ýaýradandygy üçin 20 ýyla çenli azatlykdan mahrum edilmek jezasy bar. Kanunda aýallaryň arasyndaky özara seksual gatnaşyklar barada hiç zat ýok. Diskriminasiýa garşy kanunlar lezbiýankalara, geýlere, biseksuallara we transgenderlere (LGBT) degişlilikde ulanylmaýar. Jemgyýetçilik transgenderleri kabul etmeýär we hökümet hem olaryň hukuklaryny goramaýar.

LGBT-niň wekilleriniň tussag edilendigi, olara haýbat atylandygy barada habarlar boldy. LGBT wekilleriniň işe ýerleşmekde, öý-öwzar, raýatlygy ýoklary ýerleşdirmek meselelerinde, bilim ýa medisina kömegini almakda diskriminasiýa sezewar bolýandygy sebäpli, seksual oriýentasiýasy ýa-da gender çalyşmagy bilen baglanyşykly zorlukly hereketler ýa-da hukuklaryň bozulmagy ýaly zatlar barada resmi maglumat alynmady. Birmeňzeş jynsdakylaryň jynsy gatnaşyklary adaty jemgyýetde gadagan mowzuk bolmagynda galdy, şol sebäpli olar hakda habarlar bolmady.

Beýleki jemgyýetçilik zorluklary ýa-da diskriminasiýa

Dini azlykdakylaryň, şol sanda Jehowanyň Şaýatlarynyň diskriminasiýa duçar edilýändigi barada habarlar boldy. Hökümet bu hereketlere biperwaý garady.

7-nji seksiýa. Zähmetkeşleriň hukuklary

a. Birleşme azatlygy we kollektiwleýin gepleşikler geçirmek

Kanun işgärleriň profsoýuzlara (kärdeşler bileleşigine) girmäge we iş berijiler bilen kollektiwleýin şertnama düzmäge bolan hukugyny goraýar. Kanun işgärlere (zähmetkeşlere) iş taşlaýyşlar geçirmäge rugsat bermeýär. Kanun profsoýuzlaryň agzalaryna we guramaçylaryna garşy diskriminasiýany gadagan etmeýär. Diskrininasiýa baradaky şikaýatlara seretmekligiň usullary işläp düzülmedik we kanun täzeden işe dikeldilmegi göz öňünde tutmaýar.

Hökümet birleşmeler azatlygyny oňlamaýar we degerli kanunlary ulanmaýar. Bar bolan profsoýuzlaryň hemmesi hökümetiň garamagynda we özleriniň döredijiliginde hiç hili garaşsyz erki ýok. Hökümet hususy adamlara garaşsyz profsoýuzlary döretmäge rugsat bermeýär.

b. Mejbury we hökmany zähmetiň gadagançylygy

Kanun mejbury we hökmany zähmetiň ähli görnüşlerini gadagan edýär. Kanun mejbury zähmeti adam we söwdasynda güman edilýänleri derňemegi, adalatly yzarlamagy we jeza bermegi göz öňünde tutýar. Gaýtadan işe ýerleşmegiň mümkinçilikleri juda ujypsyz. Kanun bozulanda iş berijä 2000 manat ($570) jerime ýa-da işi togtatmak jezasyny göz öňünde tutýar. Iş ýüzünde bu kanun yzygiderli ulanylmaýar.

Hökümet adam söwdasy bilen meşgullanýanlary yzarlap jeza berýändigini mälim edýär. Şahsy gurluşyklarda işleýän işçiler mejbury zähmetiň nyşanalary bolup durýarlar. Şeýle-de uly adamlaryň pagta meýdanlarynda mejbury işledilýändigi barada habarlar gowuşdy.

Şeýle-de, Döwlet Departamentiniň adam söwdasy baradaky hasabatyny görüp bilersiňiz: www.state.gov/j/tip.

c. Çaga zähmetiniň gadagançylygy we işe ýerleşmegiň iň aşaky ýaş çägi

Çagalar üçin işe ýerleşmegiň iň aşaky ýaş çägi 16 ýa-da dokmaçylyk, gurluşyk, metal işläp bejermek we himiki maddalar bilen iş salyşmak ýaly agyr senagat işlerinde bolsa 18 ýaş. Barybir, 15 ýaşy dolan ýetginjek ata-enesiniň we profsoýuz guramasynyň razyçylygy bilen, her gün 4 sagatdan 6 sagada çenli işläp bilýär, ýöne weli beýle rugsatlaryň alynýan halatlary seýrek bolýar. Kanun 16-18 ýaş aralygyndaky çagalara her gün 6 sagatdan köp ýa-da hepdede 36 sagatdan artyk işlemegi gadagan edýär. Şeýle-de, kanun çagalary iş wagtyndan daşary hem-de agşam sagat 10-dan ir sagat 6-a çenli işletmegi gadagan edýär we olary iş ýerinde ezilmeklikden goraýar. Prezidentiň çaga zähmetini ähli pudaklarda gadagan edýän permany çagalaryň pagta ýygymyna gatnaşmaklygyna rugsat bermeýändigini anyklaşdyrýar. Çaga zähmeti gadagançylygy bilen baglanyşykly barlaglaryň netijesinde, düzgüni bozanlara 2000 manat ($570) jerime salnyp ýa-da iş berijiniň önümçiligi üç aýa çenli togtadylyp bilinýär. Käbir çagalaryň goşmaça gazanç etmek üçin ýa-da ene-atasynyň ýerine pagta ýygandygy barada habarlar boldy. Ýöne weli çagalaryň mejbury ýagdaýda pagta ýygandyklary barada tassyklanan habar alynmady.

Adalat Ministrligi we Baş prokuratura Zähmet kodeksiniň çaga zähmetini gadagan edýän bölümini degerli derejede ulanýar.

d. Zähmetde we önümçilikde diskriminasiýa.

Kanun milleti, dili, maýyplygy, SPID statusy, sosial statusy bilen bagly diskriminasiýany gadagan edýär. Kanun teniniň reňki, jynsy, seksual aýratynlygy we gende kimligi bilen bagly diskriminasiýany gadagan etmeýär. Hökümet bu kanunlary üstünlikli ulanyp bilmeýär. Käbir hökümet wezipelerine ýerleşmek üçin dil boýunça ekzamen we üç arkaň barada maglumat talap edilýär.

Zähmet pudagynda diskriminasiýa jynsy, dili we maýyplygy boýunça dowam edýär. (№-6 njy bölüme seret). Ol ýerde içerki migrantlaryň diskriminasiýasy bilen bagly habarlar bolmady.

e. Zähmetiň kabul edip boljak şertleri

Hemme pudaklarda aýlyk zähmet hakynyň iň aşaky möçberi 535 manat ($153). Girdejiniň garyplyk çägi baradaky resmi maglumatlar elýeterli bolmady. Norma boýunça iş hepdesiniň dowamlylygy 40 sagat we dynç günlerini göz öňünde tutýar. Kanun iş sagadyndan artyk we baýramçylyklardaky zähmet üçin tölegiň adatdakydan iki esse artyk tölenmelidigini tassyklaýar. Iş sagadyndan artyk zähmet ýylyň dowamynda 120 sagatdan artyk bolmaly däl we yzly-yzyna gelýän iki günde 4 sagatdan geçmeli däl. Kanun göwreli aýallary, 3 ýaşyna çenli çagasy bar eneleri, 16 ýaşa çenli maýyp çagasy bar eneleri, iki we ondan köp çagaly ýalňyz ata-eneleri iş sagadyndan artyk işlere çekmekligi gadagan edýär.

Kanun döwlet gullukçylaryna her ýyl azyndan 30 gün, ähli görnüşdäki okuw jaýlarynyň mugallymlaryna 45 gün we professorlara hem 55 gün tölenýän zähmet rugsadyny göz öňünde tutýar. Kanun ýaş çatynjalara we olaryň ata-enelerine toýa taýýarlyk üçin 10 günlük tölenýän zähmet rugsadyna gözöňünde tutýar. Işgärler aradan çykan ýakyn garyndaşlaryny jaýlamak bilen bagly ýas çärelerini geçirmek üçin hem 10 günlik tölenýän zähmet rugsadyny alyp bilýärler. 62 ýaşy dolan raýatlaryň goşmaça üç gün tölenýän zähmet rugsadyny almaga haky bar.

Hökümet zähmet şertlerinde saglygy goramagyň we howpsuzlygyň anyk ölçeglerini bellemedi. Döwlet zähmet inspeksiýasy ýok. Ýöne weli, döwlet profsoýuzlary tarapyndan hakyna tutulan we döwlet pudaklarynda iş şertlerini gowulandyrmak barada teklipler bermäge hakly 14 sany zähmet inspektory iş alyp bardy. Kanun boýunça, profsoýuz inspektorlarynyň jerime töletmäge haky ýok.

Hökümet öz işgärlerinden we hususy sektorda işleýänlerden her gün 10 sagat ýa-da 6-njy gün tölegsiz işlemegi talap edýär. Habarlarda hususy pudakda işleýänleriň şenbe günleri azyndan ýarym gün işleýändikleri görkezilýär. Prezidentiň permany bilen Ýanwar aýynda aýlyklar 10 göterim ýokarlandyryldy. 2013-nji ýylda hökümet zähmet kanunçylygyna düzedişler girizip, howply hasaplanýan işlerde zähmet çekýänlere goşmaça hak tölener ýaly, goşmaça zähmet rugsady beriler ýaly hem-de möhleti dolmazdan pensiýa çykyp biler ýaly şertler döretdi.

Gurluşyk we köne zawodlaryň senagat işgärleri howply şertlerde işleýärler we hususy gorag (howpsuzlyk) serişdeleri bilen üpjün edilmeýärler. Oba hojalygynyň käbir işgärleri defoliantlar we meýdanlary mehanizasiýalaşdyrylan pagta ýygymyna taýýarlamak bilen bagly ekologik taýdan howpsuz däl şertlerde işlemeli boldular. Işgärler özleriniň saglygyna ýa howpsuzlygyna wehim salynýan wagty hem indiki gezek işe ýerleşmegine zyýansyz işden ýüz öwürip bilmeýärler. Iş bilen bagly ölüm-ýitimler we şikesler baradaky statistika elýeterli bolmady.

www.state.gov/j/drl/irf/rpt/